FITRATIN NİZAMI VE GÜNAHIN İNTİZAMSIZLIĞI

  

Bir İskambil Destesi Üzerinden İnsan, Sadakat ve Ahlâk Üzerine

İnsanın en büyük kaybı, sahip olduğu kıymetleri yitirmesinden evvel, o kıymetlerin kendi iç dünyasındaki yerlerini kaybetmesidir.

I. Fıtrat: Yaratılışın Aslî Nizamı

Her şeyin bir fıtratı, her fıtratın bir nizamı, her nizamın da kendisine mahsus bir hikmeti vardır.

İnsan, dünyaya başıboş bir varlık olarak gelmez. Onun yaratılışında birtakım istidatlar, temayüller, kabiliyetler ve ahlâkî hakikatlere yönelme imkânı mevcuttur. Akıl, vicdan, merhamet, adalet hissi ve hakikati arama arzusu, bu yaratılışın mühim unsurlarıdır.

Fıtratı bugünün lisanıyla tarif etmek istersek, bir bakıma insanın fabrika ayarları diyebiliriz. Ne var ki bu tabir, insanı iradesiz bir makineye indirgemek için değil, yaratılışında mevcut olan aslî istikameti anlatmak içindir.

Kur'ân-ı Kerîm bu hakikate şöyle işaret eder:

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا

"Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata..."

(Rûm sûresi, 30/30)

Bu âyetin işaret ettiği hakikat, insanın yaratılışında ilâhî bir ölçünün bulunduğudur. İslâm ise bu ölçünün, insanın ferdî ve içtimaî hayatına nasıl aksetmesi gerektiğini bildiren en mütekâmil nizamdır.

Fıtrat yaratılışın istikameti, İslâm ise bu istikameti aydınlatan ilâhî rehberdir.

Fakat insan, diğer mahlûkatın pek çoğundan farklı olarak, kendi yaratılış nizamına muhalefet edebilecek bir iradeye de sahiptir. İşte ahlâkî mesuliyet tam burada başlar.

II. Bir İskambil Destesinin Anlattığı Hakikat

Meseleyi müşahhas hâle getirmek için bir iskambil destesini ele alalım.

Farz edelim ki fabrikadan çıkan bir deste, belirli ve muntazam bir tertibe sahiptir.

İlk sırada maça kartları bulunur. Maça asından başlanır; iki, üç, dört diye devam edilir ve vale, kız, papaz ile bu takım tamamlanır. Ardından karo kartları aynı tertiple gelir.

Sinek ve kupa kartları ise bunun aksi istikametinde sıralanmıştır. Papazdan başlanır, kız ve vale takip eder; sayılar azalarak devam eder ve nihayet asa ulaşılır.

Burada bizi alâkadar eden husus, kartların niçin böyle sıralandığı değildir. Bu tertibin bir mecburiyet yahut bütün destelerde geçerli bir kaide olması da gerekmez.

Asıl mesele, başlangıçta bilinen bir nizamın mevcut olmasıdır.

Deste kapalı olsa bile hangi kartın ardından hangi kartın geleceği malûmdur. Çünkü her kartın bir yeri, her yerin bir mânâsı, bütünün ise kendisine mahsus bir ahengi vardır.

Birinci kartı bilen, ikinciyi tahmin etmek zorunda değildir; bilir. Onuncu kartı bilen, on birincinin ne olacağı hususunda tereddüde düşmez.

İşte fıtrata sadık bir insanın ahlâkî istikameti de buna benzer.

Onun hangi hâdisede nasıl davranacağını mutlak surette bilemeyiz; zira insan irade sahibi bir varlıktır. Fakat adalete bağlılığını, emanete riayetini, doğruluğunu ve merhametini tanıyorsak, karşılaşacağı hâdiselerde hangi esaslara müracaat edeceğini büyük ölçüde öngörebiliriz.

Çünkü kendisini idare eden bir ahlâkî nizam vardır.

Böyle bir insanın hayatında tesadüfler bulunabilir; fakat prensipleri tesadüfe terk edilmiş değildir.

III. Küçük Günah: Yerinden Oynayan İlk Kart

Şimdi bu muntazam desteden tek bir kartı çıkarıp başka bir yere yerleştirelim.

Görünüşte büyük bir değişiklik olmamıştır.

Deste hâlâ elli iki karttan müteşekkildir. Ne bir kart eksilmiş ne de destenin şeklinde dikkate değer bir bozulma meydana gelmiştir.

Fakat artık ilk tertip bozulmuştur.

Bir kartın yer değiştirmesi, yalnızca o kartı ilgilendirmez. Yerinden çıkarıldığı ve yeniden yerleştirildiği noktalar arasındaki bütün münasebeti değiştirir.

İşte küçük günahı bu misalle düşünmek mümkündür.

İnsan bazen bir yalan söyler ve bunu ehemmiyetsiz görür. Bazen haksız bir söz sarf eder, bazen bir emanete karşı dikkatsiz davranır, bazen de vicdanının ikazını duyduğu hâlde ona kulak asmaz.

Sonra kendi kendisine şu mazereti ileri sürer:

"Ne olmuş yani? Küçük bir şeyden ne çıkar?"

Hâlbuki mesele yalnızca o fiilin büyüklüğü veya küçüklüğü değildir. Mesele, insanın kendi ahlâkî nizamına müdahale etmiş olmasıdır.

İlk yalan, ikinci yalanı zarurî kılmaz; fakat onu söylemenin önündeki vicdanî engeli zayıflatabilir.

İlk haksızlık, insanı mutlaka zalim yapmaz; fakat haksızlığın mazur görülebileceği bir kapı aralayabilir.

İlk ihmal, bütün mesuliyetleri ortadan kaldırmaz; fakat ihmalin alışkanlığa dönüşmesine zemin hazırlayabilir.

Böylece günah, yalnızca geçmişte kalmış bir fiil olmaktan çıkar; gelecekteki tercihler üzerinde tesir icra eden bir unsura dönüşür.

Üstelik insanın en tehlikeli hâli, kartın yerini değiştirmesi değil, değiştirdiği yeri artık doğru zannetmeye başlamasıdır.

Zira hata ile hataya alışmak aynı şey değildir.

Hata vicdanı rahatsız eder. Alışkanlık hâline gelen hata ise zamanla vicdanın sesini bastırabilir.

Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:

كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ

"Hayır! Bilakis işleyip kazandıkları şeyler kalplerinin üzerini paslandırmıştır."

(Mutaffifîn sûresi, 83/14)

Buradaki kalbî paslanma tasviri, günahın insanın iç âleminde birikerek meydana getirebileceği tahribatı anlamak bakımından fevkalâde mânidardır.

Bir kart yerinden oynar, ardından bir başkası, sonra bir başkası...

Nihayet insan, başlangıçtaki tertibi hatırlamakta dahi güçlük çekebilir.

IV. Büyük Günah: Destenin Bütünüyle Karışması

Şimdi aynı desteyi başka bir şekilde düşünelim.

Bu defa yalnızca bir kartın yerini değiştirmiyoruz.

Desteyi ikiye ayırıyor, her iki parçayı birbirine geçiriyor ve maharetli bir iskambil sanatkârının, yani bir cardistin yaptığı gibi desteyi birbiri ardınca karıştırıyoruz.

Biraz evvel maça asını takip eden maça ikilisi artık bambaşka bir yerde bulunabilir. Papazın yanında üçlü, kupanın ardından sinek, karonun peşinden maça gelebilir.

Deste yine aynı destedir.

Kartların adedi değişmemiştir.

Fakat düzen kaybolmuştur.

Büyük günahın insanın ahlâkî hayatında meydana getirebileceği sarsıntıyı da bu misalle tasavvur edebiliriz.

Bazen insanın işlediği tek bir ağır günah, hayatındaki birçok münasebeti birden sarsar. İtimat zedelenir, vicdan yaralanır, muhakeme bulanıklaşır, şahsiyetin farklı cepheleri arasında çatışmalar meydana gelir.

Üstelik bazı günahlar, kendilerini muhafaza edebilmek için başka günahlara ihtiyaç duyurur.

Bir yalanı saklamak için ikinci bir yalan söylenir.

Bir haksızlığı müdafaa etmek için başka bir haksızlığa müracaat edilir.

Bir ihaneti gizlemek için sadakat görünüşüne bürünülür.

Böylece başlangıçta tek bir fiil gibi görünen kötülük, insanın hayatında birbirini besleyen bir münasebetler ağı meydana getirebilir.

Ancak burada mühim bir inceliği gözden kaçırmamak gerekir: Her büyük günahın mutlaka bütün şahsiyeti bozacağı, her küçük günahın da kaçınılmaz biçimde büyüyeceği söylenemez.

İnsan, iradesiyle ve tevbesiyle istikametini değiştirebilir.

Bununla beraber günahın taşıdığı tahrip ihtimalini küçümsemek, yangının büyüklüğünü henüz tek bir kıvılcımdan ibaret olduğu için inkâr etmeye benzer.

Bir desteyi karıştırmak kolaydır; fakat onu ilk tertibine döndürmek dikkat, bilgi, sabır ve gayret ister.

İnsanın ahlâkî hayatında da böyledir.

V. Sadakat: Her Kartın Kendi Yerinde Kalması

Burada karşımıza çok mühim bir mefhum çıkar:

Sadakat.

Sadakat yalnızca bir insana verilen sözü tutmak değildir.

Sadakat, insanın benimsediği hakikate, kabul ettiği ahlâkî ölçülere ve yaratılışının aslî istikametine bağlı kalmasıdır.

Fıtrata sadakat, insanın kendisini yaratan Allah'ın koyduğu ölçüleri keyfî arzularına feda etmemesidir.

İslâm'a sadakat, hayatı yalnızca dinî merasimlerle değil, ahlâkî mesuliyetlerle de tanzim etmektir.

Allah'a ve Resûlü'ne sadakat ise bu istikameti sözde bırakmayıp fiillerle muhafaza etmektir.

Sadık bir insanın en mühim hususiyeti, hayatının farklı sahalarında birbirini tekzip eden şahsiyetler taşımamasıdır.

Evinde merhametli olup ticaretinde zalim, ibadetinde hassas olup emanette kayıtsız, konuşurken dürüstlükten bahsedip menfaati karşısında hakikati terk eden bir insanın ahlâkî destesinde kartlar yerlerinden oynamış demektir.

İmam Gazâlî'nin ahlâk anlayışında da insanın kemali, akıl, gazap ve şehvet kuvvelerinin itidal ve adalet üzere tanzim edilmesiyle yakından alâkalıdır.

Akıl hikmetle, gazap şecaatle, şehvet iffetle kemale erer. Bunların ahenkli birlikteliğinde ise adalet tecelli eder.

Buradaki nizam, kartların sırasından daha derin bir hakikati anlatır.

Çünkü insanda kuvvelerin bulunması tek başına kemal değildir; onların yerli yerinde kullanılması gerekir.

Gazap bütünüyle yok edilirse zulme karşı mukavemet zayıflayabilir. Şehvet bütünüyle inkâr edilirse insan tabiatının meşru ihtiyaçları da reddedilmiş olur. Akıl ise diğer kuvveleri hikmetle idare etmek yerine onların hizmetkârına dönüşürse nizam altüst olur.

Demek ki ahlâkî kemal, insanın sahip olduğu kuvveleri ortadan kaldırmasında değil, her birini hak ettiği mevkie yerleştirmesindedir.

Tıpkı destedeki kartlar gibi.

Bir maça papazının kıymeti, destenin herhangi bir yerinde bulunmasından değil, ait olduğu bütün içindeki vazifesinden anlaşılır.

VI. Günahın Doğurduğu Belirsizlik ve Güvenin Kaybı

İskambil destesindeki teşbihimizin belki de en dikkat çekici tarafı, karışıklığın doğurduğu belirsizliktir.

Muntazam bir destede sıradaki kartı bilirsiniz.

Karıştırılmış destede ise hangi kartın geleceğini bilemezsiniz.

Ahlâkî hayat bakımından bunun karşılığı, insanın davranışlarındaki istikrarın ve güvenilirliğin zayıflamasıdır.

Elbette günah işleyen herkesin davranışları öngörülemez değildir; ayrıca insanın ahlâkî kıymeti, bir iskambil destesindeki mekanik tahmin edilebilirliğe indirgenemez.

Fakat günahı alışkanlık hâline getiren, vicdanî ölçülerini menfaatine göre değiştiren ve verdiği sözleri keyfî biçimde bozan bir insanın hangi durumda hangi ilkeye sadık kalacağını kestirmek güçleşir.

Bugün söylediğini yarın inkâr edebilir.

Dün müdafaa ettiği adaleti bugün kendi menfaati için çiğneyebilir.

Birine karşı sadakat gösterirken başka birine ihanet edebilir.

Böyle bir şahsiyetle münasebet kuran insanlar da zamanla itimatlarını kaybederler.

Çünkü güvenin temelinde yalnızca iyi niyet değil, ahlâkî istikrar da bulunur.

İnsanın sözleri, fiilleri ve prensipleri arasında bir devamlılık mevcut olmalıdır.

Düşününüz ki elinizde bir deste var ve her defasında sıradaki kartın başka bir kart olabileceğinden şüphe ediyorsunuz.

Artık o destenin tertibine güvenemezsiniz.

Aynı şekilde, bir insanın doğruluğunun, adaletinin ve sadakatinin şartlara göre değiştiğini gördüğünüzde onun ahlâkî istikrarına duyduğunuz itimat da sarsılır.

Bu bakımdan günahın zararını yalnızca ferdin kendi içinde aramak eksik kalır.

Çünkü ahlâkî intizamsızlık, insanın çevresindeki emniyet ve itimat münasebetlerini de zedeleyebilir.

VII. Tevbe: Dağılan Kartları Yeniden Tertip Etmek

Peki, deste karıştıktan sonra ne olacaktır?

İnsan artık eski nizamına dönemeyecek midir?

İşte burada teşbihimizin en ümit verici tarafıyla karşılaşırız.

Karışmış bir deste, kaybolmuş bir deste değildir.

Kartlar hâlâ oradadır.

Onların yerleri değişmiş, aralarındaki tertip bozulmuştur. Fakat yeniden düzene kavuşturulmaları mümkündür.

Bunun için önce destenin karıştığını kabul etmek gerekir.

İkinci olarak aslî tertibin bilinmesi icap eder.

Üçüncü olarak da her kartı ait olduğu yere yerleştirecek bir irade ve gayret gösterilmelidir.

İşte tevbe, muhasebe, nedamet ve ıslah bu noktada mânâ kazanır.

İnsan önce hatasını kabul eder.

Ardından bu hatadan pişmanlık duyar.

Yanlışı terk eder ve ona dönmemeye azmeder.

Şayet bir başkasının hakkını ihlâl etmişse o hakkı iade etmeye yahut telafi etmeye çalışır.

Böylece yalnızca geçmişteki günahından uzaklaşmayı değil, hayatının bozulan ahlâkî münasebetlerini de yeniden tanzim etmeyi hedefler.

Ne var ki insanın tevbesi ile iskambil destesinin yeniden tertibi arasında mühim bir fark vardır.

Desteyi insan kendi maharetiyle düzeltir. Fakat insanın manevî arınması yalnızca kendi kuvvetine ve gayretine bağlı değildir.

Allah'ın rahmeti, mağfireti ve hidayeti bu yolculuğun esasıdır.

Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:

لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا

"Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü Allah bütün günahları bağışlar."

(Zümer sûresi, 39/53)

Bu ilâhî hitap, günahın büyüklüğü karşısında ümitsizliğe düşen insana rahmet kapısını gösterir.

Buradan şu netice çıkar:

Küçük günahı küçümsememek ne kadar mühimse, büyük günahın ardından Allah'ın rahmetinden ümit kesmemek de o kadar mühimdir.

Birincisi insanı gafletten, ikincisi ise yeisten muhafaza eder.

Zira gaflet günahı sıradanlaştırır; yeis ise ıslah iradesini felce uğratır.

VIII. Asıl Tehlike: Karışıklığı Nizam Zannetmek

Bir iskambil destesini karıştıran insan, onun karıştığını bilir.

Bu sebeple yeniden tertip etmek istediğinde hangi işe girişeceğinin farkındadır.

Fakat insanın ahlâkî hayatında mesele her zaman bu kadar açık değildir.

Bazen kişi, içinde bulunduğu karışıklığı artık bir bozukluk olarak görmez.

İşte asıl tehlike burada başlar.

Yalan söylemeyi maharet, hile yapmayı zekâ, zulmetmeyi kuvvet, emanete hıyaneti menfaatini korumak, sadakatsizliği ise hürriyet zannetmeye başladığı anda insan, yalnızca bazı ahlâkî ölçüleri ihlâl etmiş olmaz; onları değerlendirme biçimini de değiştirmiş olur.

Bu hâlde artık bozulan yalnızca kartların sırası değildir.

Kartların hangi sırada bulunması gerektiğine dair şuur da zedelenmiştir.

İnsanın kendisini aldatması, başkalarını aldatmasından daha vahim neticeler doğurabilir.

Çünkü başkasını aldatan kişi, çoğu zaman hakikat ile yalan arasındaki farkı bilir.

Kendisini aldatan kişi ise zamanla bu farkı görmez hâle gelebilir.

Bu sebeple insanın kendi nefsini murakabe etmesi, fiillerini muhasebeye çekmesi ve hakikati yalnızca kendi arzularının aynasında seyretmemesi gerekir.

Her arzu meşru değildir.

Her mümkün olan doğru değildir.

Her kazanç hayır değildir.

Her hürriyet iddiası da insanı hakikaten hür kılmaz.

Bazen insan, nefsinin arzularına teslim olduğu ölçüde kendi iradesinin esiri hâline gelir.

Gerçek hürriyet ise nefsin her talebine boyun eğmek değil, onun taleplerini hak ve adalet ölçüsünde idare edebilmektir.

IX. Oyun İçin Makbul Olan, Hayat İçin Makbul Olmayabilir

Burada bir başka incelik daha vardır.

İskambil oyunlarında destenin karıştırılması çoğu zaman oyunun tabiî şartıdır. Hatta karıştırılmamış bir deste, bazı oyunlar bakımından maksada aykırıdır.

Oyunun heyecanı, hangi kartın geleceğinin bilinmemesinde saklıdır.

Fakat insan hayatını bir iskambil oyunundan ayıran temel husus tam da budur.

Oyunda tesadüf eğlencenin bir parçası olabilir.

Hayatta ise adalet, sadakat, merhamet ve emanet gibi değerler tesadüfe bırakılamaz.

Hiç kimse kendisine emanet edilen bir malın sahibine iade edilmesini şansa bağlamak istemez.

Hiç kimse uğradığı haksızlığın giderilmesini, karşısındaki insanın o günkü keyfine terk etmek istemez.

Hiç kimse sevdiği insanın sadakatini bir kart çekilişi kadar belirsiz görmekten memnuniyet duymaz.

Demek ki hayatın bütün sahalarında aynı derecede katı bir düzen aranmasa da ahlâkî esaslarda istikrar zaruridir.

Hayatın hâdiseleri değişebilir.

Şartlar değişebilir.

İmkânlar, vazifeler ve mesuliyetler değişebilir.

Fakat hakikate sadakatin, şartların her değişmesiyle yer değiştirmemesi gerekir.

X. Netice: İnsan Kendi Fıtratının Emanetçisidir

İnsan dünyaya kendi iradesiyle gelmediği gibi, yaratılışındaki aslî istidatları da kendisi tayin etmemiştir.

Fakat o istidatları nasıl kullanacağı, nefsini nasıl terbiye edeceği ve hayatını hangi ölçüler üzerine bina edeceği hususunda mesuliyet sahibidir.

Fıtrat, insana verilmiş bir emanettir.

Akıl, o emaneti idrak etmenin vasıtasıdır.

Vahiy, doğru istikameti gösteren rehberdir.

İrade, bu istikamette yürüyebilme imkânıdır.

Sadakat, yürüyüşte sebat etmektir.

Günah ise bu istikametten sapma tehlikesidir.

Tevbe, sapmanın farkına vararak yeniden doğru yola yönelmektir.

Bir iskambil destesinin kartları, hangi sırada bulunmaları gerektiğini kendileri tayin edemezler.

İnsan ise kartlardan farklı olarak aklı, iradesi ve mesuliyeti olan bir varlıktır.

Bu sebeple onun ahlâkî kıymeti yalnızca başlangıçtaki nizamını muhafaza etmesinde değil, o nizamdan uzaklaştığında hakikati arayarak yeniden doğrulabilmesinde de tecelli eder.

İnsan hata edebilir, nefsine mağlup olabilir, kendi eliyle hayatının ahengini bozabilir.

Fakat hatasını idrak ettiği, tevbe kapısından ayrılmadığı ve ıslah için gayret gösterdiği müddetçe dönüş imkânı vardır.

Nihayet şu hakikati unutmamak gerekir:

Bir destenin karışması, kartların değerini ortadan kaldırmaz; fakat aralarındaki nizamı ortadan kaldırır.

İnsanın günaha düşmesi de onun yaratılıştan taşıdığı insanlık haysiyetini yok etmez; ancak fıtratıyla arasındaki ahengi zedeleyebilir.

Şu hâlde insanın asıl vazifesi, hayatı boyunca hiç sarsılmayacağını iddia etmek değil; sarsıldığında hangi hakikate tutunacağını, yanıldığında hangi ölçüye döneceğini, dağıldığında kendisini hangi nizamla yeniden toparlayacağını bilmektir.

Çünkü insanın kemali, yalnızca günaha düşmemekte değil; günah karşısında hakikati terk etmemekte, düştüğünde ise yeniden doğrulabilmektedir.

Ve belki de sadakatin en derin mânâsı budur:

İnsanın, bütün dünya kendisini başka bir istikamete çekse dahi, yaratılışındaki hakikate sırt çevirmemesi.

---

“Fıtrat insana verilmiş bir nizam, sadakat o nizamın muhafazası, tevbe ise bozulan ahengin yeniden inşasıdır.”

KZ

Özür Dilemek Büyümektir

İkili münasebetlerde insanın kendini daima “masum”, karşısındakini daima “kusurlu” görmesi, nefsin aynayı kendine değil de hep başkasına tutmasıdır. Bu hâl, adalet terazisinin kefesini kırar.

İnsan hiç hata yapmadığını zannediyorsa burada kibir kokusu vardır. Çünkü beşer şaşar; hata, insanın gölgesidir. Resul-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem buyurur:

“كُلُّ بَنِي آدَمَ خَطَّاءٌ، وَخَيْرُ الْخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ”

“Âdemoğlunun tamamı çokça hata eder; hata edenlerin en hayırlısı ise çokça tevbe edenlerdir.”

Ama insan hatasını gördüğü hâlde özür dilemiyorsa, iş daha çetinleşir. Çünkü orada yalnız hata yoktur; hatanın üstüne inat, gurur, benlik ve nefsin müdafaası binmiştir. Şeytanın düşüşü de tam burada başlar: Hata etmekten ziyade, hatasını kabul etmeyip büyüklük taslamıştır.

Hak Teâlâ:

“قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ۖ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ”

“Allah buyurdu: Sana emrettiğim zaman secde etmekten seni alıkoyan nedir? Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım.” (A‘râf, 12)

İşte “ben haklıyım, o haksız” diye mütemadiyen kendini temize çıkaran tavır, “اَنَا خَيْرٌ مِنْهُ / ben ondan üstünüm” damarına yaklaşır. Bu damar insanı münasebetten, muhabbetten, merhametten uzaklaştırır.

Fakat burada ince bir nokta vardır: Her özür dilemeyen kimse mutlak surette şeytanî tavırdadır demek ağır bir itham olur. Bazısı utanır, bazısı nasıl döneceğini bilemez, bazısı incindiği için kilitlenir. Lâkin hatasını bildiği hâlde bilerek özürden kaçıyor, karşı tarafı ezmek için susuyor veya hakikati örtüyorsa; işte orada nefs, şeytanın tercümanı olur.

Özür dilemek insanın kendi içinde büyümesidir.

Hata yapmak beşerîdir.

Hatayı görmek vicdanîdir.

Özür dilemek ahlâkîdir.

Özürden kaçmak ise nefsânîdir.

KZ

İrfan, İşitilenle Verilen Tepki Arasına Bir Sükût Koyabilmektir

İnsan, hakikati çoğu zaman olduğu gibi görmez; kendi yarasının, arzusunun, korkusunun ve evvelce biriktirdiği zanların içinden süzerek görür. Göz dışarıya bakar; fakat hüküm içeride verilir. Bu sebeple insan bazen karşısındakinin sözünü değil, kendi içindeki yankıyı işitir. Kelâm başkasından gelir; fakat mânâ, nefsin karanlık odalarında yeniden şekillenir.

Bir söz işitildiğinde hemen hükme varmak, çoğu zaman hakikati bize fısıldamaz. Aksine peşin hüküm çoğu zaman vehme hizmet eder. Çünkü insanın içinde aceleci bir hâkim vardır; delili tam dinlemeden karar verir, şahidi konuşturmadan hüküm keser. Halbuki irfan, işitilenle verilen tepki arasına bir sükût koyabilmektir. O sükût, kalbin nefesidir. O aralıkta insan kendine şunu sorar: “Ben gerçekten bunu mu işittim, yoksa içimdeki eski bir korku bu sözü başka bir renge mi boyadı?”

Hakikat, insanın arzusuna tâbi olmak zorunda değildir. Arzu, hakikatin önüne geçtiğinde insan görmez; görmek istediğini görür. Böylece zihninde kâğıttan saraylar kurar, sonra da o sarayları gerçek zanneder. Bir cümleden niyetler çıkarır, bir bakıştan hükümler bina eder, bir suskunluktan ihanet devşirir. Oysa çoğu zaman ortada yalnızca eksik anlaşılmış bir söz, yarım duyulmuş bir niyet ve aceleyle kurulmuş bir zan vardır.

Kur’ân’ın “Zannın çoğundan sakının” ikazı, yalnız insanlar hakkında kötü düşünmemeyi değil, insanın kendi yorumunu hakikatin ta kendisi sanmamasını da ihtar eder. Çünkü zan, bazen dışarıdaki insana değil, içerideki karanlığa ayna tutar. İnsan başkasını okuduğunu zannederken, çoğu vakit kendini ifşa eder.

Fakat burada ince bir mizan vardır: Her arzu bâtıl değildir, her yorum da vehim değildir. Adalet arzusu, merhamet arzusu, hürriyet arzusu, Hakk’a yakın olma arzusu insanı yükselten arzulardır. Mesele arzuyu öldürmek değil, arzuyu hakikatin yerine geçirmemektir. Arzu hizmetkâr olursa rahmettir; hükümdar olursa insanı kendi zindanına mahkûm eder.

Aynı şekilde her yanlış anlama da dinleyenin kusuru değildir. Bazen sözün sahibi de muğlak konuşur, sis üretir, imâ ile yaralar yahut gerçeği eğip büker. Bu yüzden insan, yalnız kendi nefsini değil, sözün bağlamını da adaletle tartmalıdır. Hakikat yolunda ne safdillik fazilettir ne de her şeyi şüpheyle kemiren vesvese. Fazilet, basirettir; yani hem kalbin karanlığını hem de dış dünyanın hilesini aynı anda görebilmektir.

İmam Gazâlî’nin işaret ettiği gibi insanın iç âleminde akıl, gazap ve şehvet arasında bir nizam kurulmadıkça idrak de selâmete ermez. Gazap kabarınca söz saldırı görünür; şehvet galip gelince hakikat arzuya uydurulur; akıl zayıflayınca zan hükümdar olur. O vakit insan dışarıdaki dünyayla kavga ettiğini zannederken aslında kendi içindeki gölgelerle kavga etmeye başlar.

Bu sebeple insanın en mühim terbiyelerinden biri, hüküm vermeden önce durabilmesidir. Durmak, nefsin dizginini ele almaktır. Sükût, bazen en yüksek idrak kapısıdır. Çünkü hakikat, gürültünün içinde değil, çoğu zaman iki tepki arasındaki o ince aralıkta kendini gösterir.

İnsan, kendi kurduğu vehim saraylarını hakikat zannetmekten vazgeçtiği gün, o an ona acı da gelse gerçeklikle temas eder. Bu temas zahmetlidir; çünkü hakikat insanı okşamak için değil, uyandırmak için gelir. Lâkin uyanmak, güzel bir rüyada kalmaktan daha hayırlıdır. Zira rüya rahatlatır; hakikat inşa eder.

KZ

Nefsiyle Baş Başa Kalmak

    Anadolu geleneğinde insanın bir büyüğe, bir mürşide, bir meclise, bir edebe bağlanması esas görülmüştür. Zîrâ kendi nefsiyle yalnız kalan kimse, çoğu vakit akl-ı selîmin değil, hevâsının istikametinde iş görmeye kalkar; yani işi hikmete göre değil, kafasına göre çözmeye çalışır. Buna sebep, "Allâh insanı nefsiyle baş başa bırakmasın" diye dua edilir.

    Kur’ân, nefsin başıboş bırakıldığında kötülüğü emreden bir kuvvet hâline gelebileceğini haber verir; bu yüzden insanın sâdıklarla beraber olması, ehline sorması, işlerini istişare ile görmesi ve hevâsına uyan kimselere tâbi olmaması emredilmiştir. Resûl-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem de salih arkadaşı misk taşıyan kimseye, mümini müminin aynasına benzetmiş; cemaatten uzak kalanın ise sürüden ayrılan koyun gibi tehlikeye açık olduğunu bildirmiştir. Bu sebeple kadim Anadolu irfanında insanın, kendi nefsiyle baş başa kalması büyük bir bela olarak telakki edilmiştir.

İlgili Nass:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَكُونُوا مَعَ الصَّادِقِينَ”

“Ey iman edenler! Allah’tan sakının ve sâdıklarla beraber olun.” (Tevbe, 119) 

“فَبِمَا رَحْمَةٍ مِّنَ اللَّهِ لِنتَ لَهُمْ ۖ وَلَوْ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ ۖ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ ۖ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ”

“Allah’ın rahmeti sebebiyle onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı yürekli olsaydın, etrafından dağılıp giderlerdi. Onları affet, onlar için bağışlanma dile ve iş hususunda onlarla istişare et. Karar verdiğinde de Allah’a tevekkül et. Şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever.” (Âl-i İmrân, 159)

“الْمُؤْمِنُ مِرْآةُ الْمُؤْمِنِ وَالْمُؤْمِنُ أَخُو الْمُؤْمِنِ يَكُفُّ عَلَيْهِ ضَيْعَتَهُ وَيَحُوطُهُ مِنْ وَرَائِهِ”

“Mümin, müminin aynasıdır. Mümin, müminin kardeşidir; onun zayi olmasına mâni olur ve arkasından onu korur.”

İşte büyüğün, mürşidin, sâlih dostun, meclisin vazifesi budur: İnsana yüzünü göstermek. Zîrâ nefis kendi aynasına bakınca kusurunu değil, süsünü görür.

KZ

Mürid-Mürşid Münasebetlerinde Edep, Vakar ve Sözün Terbiyesi

Tasavvuf yolunda mürid ile mürşid arasındaki münasebet, bilgi alışverişinden ziyade, kalbin terbiye edildiği, nefsin hizaya çekildiği, dilin edeple süslendiği ve insanın iç âleminin vakar ile yoğrulduğu bir irfan mektebidir. Avârifü’l-Maârif’te geçen “Mürid-Mürşid Münasebetleri” bahsi, bu hakikati son derece dikkat çekici bir şekilde ortaya koyar.

İnsanın içine yerleşen nefsânî arzular, dünya sevgileri ve tabiî bağlılıklar çoğu zaman dile tesir eder. Kalb dağınık olunca dil de dağılır; gönül vakarını kaybedince söz de haddini aşar. Zira dil, kalbin tercümanıdır. İçte ne varsa dışa o sızar. Kalb hürmet, haya ve vakar ile dolduğunda ise dil de bu terbiyeden nasibini alır; nerede susacağını, nerede konuşacağını, nasıl hitap edeceğini talim eder.

Bu bakımdan Kur’ân-ı Kerîm’de Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem ile konuşma edebine dair gelen âyetler, yalnızca sahabeye mahsus bir hitap değildir. Bu âyetler aynı zamanda bütün mü’minler için edebin, hürmetin ve manevî terbiyenin esaslarını ihtiva eder:

“يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ”

“Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber’in sesinin üstüne yükseltmeyin. Birbirinize bağırdığınız gibi ona yüksek sesle bağırmayın; sonra siz farkına varmadan amelleriniz boşa gider.” (el-Hucurât, 49/2)

Bu âyet-i kerîme nâzil olduğunda Sâbit b. Kays radıyallahu anh’ın içine büyük bir korku düşmüştür. Çünkü o, tabiatı itibarıyla yüksek sesle konuşan bir sahabî idi. Âyetin kendi hakkında indiğini zannederek amellerinin boşa gitmesinden endişe etmiş, ağlamış, hatta Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem kendisinden razı oluncaya kadar kendisini bir yere kapatmak istemiştir.

Burada dikkat edilmesi gereken en mühim nokta şudur: Sâbit b. Kays’ın korkusu, sıradan bir telaş değildir. Bu korku, edebi kaybetme korkusudur. Allah ve Resûlü karşısında haddini aşmış olma ihtimalinden doğan bir kalb titremesidir(haşyet). İşte hakiki kulluk da böyle bir rikkat ister. İnsan bazen günahından değil, edepsizlik ihtimalinden bile ürpermelidir. Çünkü edep, kalbin libasıdır; libas yırtılırsa mana çıplak kalır.

Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem, Sâbit b. Kays’ı huzuruna çağırmış ve ona büyük bir müjde vermiştir. Onun saîd olarak yaşayacağını, şehid olarak öleceğini ve cennete gireceğini bildirmiştir. Bu müjde, edebin sahibini nasıl yücelttiğini gösteren nebevî bir işarettir. Sâbit b. Kays, korkusuyla küçülmemiş; bilakis o korku sayesinde büyümüştür. Çünkü Allah katında insanı yücelten şey, nefsin kabarması değil, kalbin incelmesidir.

Nitekim ardından şu âyet-i kerîme nâzil olmuştur:

“إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ”

“Allâh Resûlü’nün yanında seslerini kısanlar var ya, işte onlar Allah’ın kalplerini takvâ için imtihan ettiği kimselerdir. Onlar için mağfiret ve büyük bir ecir vardır.” (el-Hucurât, 49/3)

Bu âyette geçen “seslerini kısmak”, yalnızca zahirî bir alçak sesle konuşma olarak telakki edilmemelidir. Bu, kalbin haddini bilmesidir. Sesin kısılması, nefsin kısılmasıdır. Sözün yumuşaması, benliğin terbiye edilmesidir. İnsan bazen sesiyle değil, tavrıyla bağırır; bazen kelimesiyle değil, edasındaki kabalıkla hürmeti zedeler. Bu sebeple âyet, mü’minin yalnızca konuşmasına değil, bütün duruşuna edep ölçüsü koyar.

İbn Atâullah’ın “لا ترفعوا أصواتكم” “Seslerinizi yükseltmeyiniz…” ifadesini, kişinin kendinden daha yüksek bir mevkide bulunanlara karşı hürmeti terk etmemesi gerektiğine işaret eden açık bir yasak olarak değerlendirmesi de bu manayı teyit eder. Sehl’in, “Hazreti Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ile konuşurken anlaşılabilecek derecede kısık bir sesle konuşun” şeklindeki yorumu, zahirde sesin, bâtında ise nefsin terbiye edilmesine işaret eder. Ebû Bekir b. Tâhir’in “Konuşmaya önce siz başlamayın; cevap verirken de hududu aşmayın” sözü ise bu edebin amelî ölçüsünü verir.

Tasavvuf terbiyesinde müridin mürşidine karşı tavrı da bu ölçü üzere şekillenir. Mürşid, mürid için Allah ve Resûlü’nden gelen hidayet yolunun bir hatırası, güzel bir misali ve irfan aynasıdır. Bu sebeple mürid, şeyhiyle beraberken sözünde, bakışında, oturuşunda ve itirazında edebi muhafaza etmelidir. Buradaki edep, hakikatin taşıyıcısına hürmet etmektir. Zira kapıya hürmet, kapının ardındaki menzile hürmettir.

Sâbit b. Kays radıyallahu anh’ın hayatı bu edebin nasıl bir kerâmete dönüştüğünü gösterir. Yemâme savaşında gösterdiği sebat, şehadeti ve vefatından sonra rüyada vasiyetinin yerine getirilmesi, onun Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem’e karşı taşıdığı edebin bereketidir. İmam Mâlik’in de ifade ettiği üzere, ölümünden sonra vasiyeti kendi işaretiyle yerine getirilen başka bir kimse bilinmemektedir. Bu hâl, zahirde bir hâdise, bâtında ise edebin meyvesidir.

Netice itibarıyla mürid-mürşid münasebetinin özü, sözün ve kalbin terbiyesidir. Kalbde vakar yoksa dilde edep uzun müddet barınamaz. Kalbde hürmet yerleştiğinde ise dil kendiliğinden haddini bilir. Çünkü dil, kalbin kapısından çıkan elçidir. Elçi kaba ise sarayda nizam bozulmuş demektir.

Bu sebeple sadık mürid, Sâbit b. Kays kıssasından büyük bir hisse almalıdır: Hak yolunda ilerlemek, çok konuşmakla değil, yerinde susmakla; kendini göstermekle değil, haddini bilmekle; sesi yükseltmekle değil, kalbi takvâya teslim etmekle olur.

Edep, yolun hem başı, hem de yolun kendisidir. Vakar ise o yolun kandilidir. Kalb o kandille aydınlanınca dil de karanlıkta kalmaz. Böylece insan, ne zaman konuşacağını, ne zaman susacağını ve kimin huzurunda nasıl duracağını öğrenir. Zira hakikat ehlinin huzurunda en gür ses, çoğu zaman edeple susan kalbin sesidir.

Not: 

Vakar, hakikati ciddiye alan kalbin sükûnetidir.

Vakur, bu sükûneti sözünde, hâlinde ve edebinde taşıyan kimsedir.

Her susan vakur insan diye adlandırılmaz. Fakat hakikatin huzurunda nefsini susturabilen kimse vakarın kapısından içeri girmiştir. Nitekim mütekaddim sûfîler bu kelimeyi dış görünüşteki ağırbaşlılık manasından ziyade, hakikati ciddiye almak manasında ıstılahî olarak kullanmışlardır. Buna göre vakar, kalbin hakikat karşısında gevşememesi, laubâlîleşmemesi ve huzurun ağırlığını idrak etmesidir. Zira hakikat ciddiyet ister; edep de bu ciddiyetin lisana, tavra ve sükûta yansıyan suretidir.

  

KZ

Rabbi ona: ‘Teslim ol, selamet bul’ dedi.”

Teslimiyet: Bir kimsenin kendi iradesini, hükmünü ve tasarruf iddiasını Allah’a bırakması; O’nun emrine rıza ile boyun eğmesi, itirazı terk etmesi ve kalben güven içinde bulunması hâlidir. İman bağlamında bu, sarsılmaz bir itimat ve huzur menbaıdır. Umumî istifadede ise itaat, boyun eğme ve teslim olma manalarına gelir.

Müslüman: Bu teslimiyeti gösteren, Allah’a teslim olan kimseye denir.

Daha kısa ve kavram merkezli söylenirse:Müslüman, Allah’a teslim olan kimsedir.

Zira “İslâm”ın özünde, kuru bir boyun eğiş değil; e
mniyet, selâmet ve rızâ ile Hakk’a yöneliş vardır. Boyun eğmek korkunun dili olabilir; teslimiyet ise muhabbetle yoğrulmuş güvenin lisanıdır.

Kur’ân bu manayı pek latif bir surette haber verir:

“إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ ۖ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ”

“Rabbi ona: ‘Teslim ol’ dediğinde, o: ‘Âlemlerin Rabbine teslim oldum’ dedi.” (Bakara, 2/131)

1) Lügat cihetiyle teslimiyet

Lügat bakımından teslimiyet; kişinin kendini, hükmünü, iradesini, tasarruf iddiasını bir başkasına bırakmasıdır. Dînî çerçevede bu, Allah’ın hükmüne rıza ile inkıyad etmek demektir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

Teslimiyet, aklı atmak değildir; aklı Hakk’ın emrine hizmetkâr kılmaktır.

İradeyi yok etmek değildir; iradeyi Rabbânî murada bağlamaktır.

İmam Gazâlî Hazretlerinin ahlâk telakkisine muvafık olarak söylersek: İnsan akıl, gazap ve şehvet kuvvelerini itidal üzere kurabildiği nisbette hakiki teslimiyete yaklaşır. Çünkü nefsin taşkınlığı sürdükçe kul, “teslim oldum” dese de çoğu zaman kendi hevâsına itaat etmektedir.

2) Ahlâk cihetiyle teslimiyet

Ahlâk sahasında teslimiyet, isyanı terk, rıza hâlini kuşanma, itirazı azaltma, emaneti sahibine vermedir. İnsan çoğu vakit hayatı kendi malı, bedeni kendi mülkü, vakti kendi sermayesi zanneder. Hâlbuki teslimiyet, bunların hepsinin emanet olduğunu fark etmektir.

Bu yüzden teslimiyet:

• Musibette sızlanmayı değil, edebi öğretir.
• Nimette şımarmayı değil, şükrü öğretir.
• Kararsızlıkta dağılmayı değil, tevekkülü öğretir.
• Kederde boğulmayı değil, Hakk’a dayanmayı öğretir.

Teslimiyet sahibi kimse, başına gelen her şeyi sevmek zorunda değildir; fakat her şeyin Allah’ın ilmi ve hikmeti dışında olmadığını bilir. İşte burası ince yerdir. Teslimiyet, acıyı inkâr etmekten ziyade; acının içinde hikmeti aramaktır. Tasavvufta teslimiyet, kalbin, sırrın, iddianın ve benlik merkezinin Allah’a bırakılmasıdır. Yani insanın hem bedenen hem de manen secdeye kapanmasıdır. Zahirde namaz kılmak başka, bâtında hükmü Allah’a vermek başkadır. Hakiki teslimiyet, bu ikisinin birleşmesidir.

3) Tasavvuf cihetiyle teslimiyet

Tasavvuf ehli için teslimiyet mertebeleri:

Birinci mertebe: Emre teslimiyet.

Kul, Allah’ın farzlarına ve yasaklarına boyun eğer. Bu, işin kapısıdır.

İkinci mertebe: Hükme teslimiyet.

Hayatın seyrinde tecellî eden ilâhî takdire karşı kalp burulmaz, incinmez, yüksünmez; “Niçin ben?” feryadı yerine “Bunda bana düşen edep nedir?” suali doğar.

Üçüncü mertebe: Tedbiri Hakk’a bırakmak.

Kul sebeplere yapışır; fakat neticeyi kendi kudretinden bilmez. Tohumu eker, meyveyi Allah’tan bekler.

Dördüncü mertebe: Benlikten teslimiyet.

Burada en zor perde kalkar. İnsan, sadece malını değil; fikrini, yorumunu, haklılık iddiasını, hatta “ben yaptım” vehmini de Hakk’ın önünde eritir. İşte tasavvufun asıl düğümü burada çözülür. Çünkü teslimiyetin önündeki en büyük perde, dış düşman değil; nefsin gizli rubûbiyet sevdasıdır.

Tasavvufî bakımdan teslimiyetin özü şudur:

Kul, Allah’ın huzurunda kendisini müstakil bir varlık merkezi gibi değil, O’nun kudretine muhtaç bir abd olarak idrak eder.
Bu idrak derinleşince, kalpte garip bir sükûnet doğar. Zira insan, her şeyi kendi omzunda taşımaya çalıştıkça ezilir; yükü Sahibine verdikçe hafifler.

Bu hâli anlatan pek latif bir hadîs-i şerif de vardır:

“الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ”
“Müslüman, Müslümanların dilinden ve elinden selâmette olduğu kimsedir.” (Buhârî, Îmân, 4; Müslim, Îmân, 64)

Burada da yine aynı kök parlıyor: Müslüman, çevresine selâmet taşıyan kişidir. Demek ki Allah’a teslim olan, insanlara da emniyet verir. İçinde harp olanın dışı da sarsıcı olur; içinde selâm olanın dışı da rahmet kokar.