Netice Senin Mülkün Değildir.

 “قُلْ لَنْ يُص۪يبَنَٓا اِلَّا مَا كَتَبَ اللّٰهُ لَنَاۚ هُوَ مَوْلٰينَاۚ وَعَلَى اللّٰهِ فَلْيَتَوَكَّلِ الْمُؤْمِنُونَ”

“De ki: Allah’ın bizim için yazdığından başkası bize asla erişmez. O bizim Mevlâmızdır. Müminler yalnız Allah’a tevekkül etsinler.” (Tevbe Sûresi, 51. âyet)

Tedbir, insanın elinden geleni yapmasıdır; tevekkül ise elinden gelmeyeni Allah’a bırakmasıdır.

İnsan çoğu zaman tedbir almakla iktifa etmez; neticeyi de kendi kudretiyle tayin etmek ister. İşte endişenin esareti burada başlar. Zihin durmadan ihtimaller üretir. 

“Ya şöyle olursa?”

“Ya tedbirim yetmezse?”

“Ya bütün emeklerim boşa giderse?”

Hâlbuki âyet-i kerîme, neticenin bütünüyle insanın omuzlarında olmadığını bildirir:

“قُلْ لَنْ يُص۪يبَنَٓا اِلَّا مَا كَتَبَ اللّٰهُ لَنَا”

“De ki: Allah’ın bizim için yazdığından başkası bize asla erişmez.” (Tevbe Sûresi, 51. âyet)

Buradaki “لَنَا — bizim için” tabiri pek latiftir. Âyet, yalnızca “başımıza ne yazıldıysa o gelir” demiyor; “bizim için yazılan” buyuruyor. Yani mümin, başına gelen hadiseyi yalnızca kendisine yönelmiş bir musibet olarak telakki etmemeli, bilakis ilahî terbiyenin içinde kendisi için takdir edilmiş bir hâdise olarak görmeli. Zahiren acı fakat bâtınında bir ikaz, bir terbiye, bir muhafaza yahut bir yükselişin pinhan olduğunu idrak eder. Mümin, gelenin Allâh'tan geldiğinin şuurunda olan kişiye denir.  

İşte ayet kula, endişe ve kaygıdan azade kılacak, hürriyet anahtarını bu noktada verir. 

“Ben vazifemi yaptım; fakat netice benim mülküm değildir.”

Çiftçi tarlasını sürer, tohumu eker, suyunu verir. Bunlar tedbirdir. Fakat yağmuru yağdırmak, tohumu çatlatmak ve başağı meydana getirmek onun kudretinde değildir. Çiftçi tohumu ekerken çalışır; tohumu toprağın altında her dakika kontrol etmeye kalkarsa hem kendisini yorar hem tohumu telef eder. Tevekkül, tohumu ektikten sonra toprağı Allah’a emanet edebilmektir.

Bu sebeple denilebilir ki:

Tedbir, kulun mesuliyetidir; takdir, Allah’ın tasarrufudur.

Tedbir kapıyı çalmaktır; tevekkül, kapının ne zaman ve nasıl açılacağını Sahibine bırakmaktır.

Endişe ise kalbe şöyle fısıldar: “Her şeyi sen kontrol etmelisin.” Tevekkül buna mukabil şöyle der: “Her şey Allah’ın ilminde ve kudretindedir.” İşte kalbin hürriyeti burada doğar. İnsan, hadiseleri kontrol etmekten değil, vazifesini hakkıyla yerine getirmekten mesul olduğunu anladığında rahatlar. Çünkü endişe, kişiyi henüz gelmemiş musibetlerin mahkûmu yapar. İnsan, bir acıyı hakikatte bir kere yaşar; fakat vehmiyle onu yüz kere yaşayabilir. Tevekkül, geleceğin hayaletlerini kalbin tahtından indirir.

Tevekkül sebepleri ilâhlaştırmamaktır. İlaç alınır; fakat şifanın ilaçtan değil Allah’tan olduğu bilinir. Kapı kilitlenir; fakat muhafazanın kilitten değil Allah’tan olduğu idrak edilir. İnsan çalışır; fakat muvaffakiyetini yalnız kendi zekâsına, kudretine ve maharetine bağlamaz. İşte kulun endişenin kıskacından azade edecek anahtar bu tevekkül anahtarıdır. 

Netice: Bu âyet-i kerîme, “Başıboş değiliz; kaderin kalemi de Rahmân’ın elindedir” diyen bir tevekkül beyannâmesidir. Tedbiri terk etmeyi değil, tedbirden sonra kalbi endişenin esaretinden kurtarmayı öğretir.

KZ

FITRATIN NİZAMI VE GÜNAHIN İNTİZAMSIZLIĞI

  

Bir İskambil Destesi Üzerinden İnsan, Sadakat ve Ahlâk Üzerine

İnsanın en büyük kaybı, sahip olduğu kıymetleri yitirmesinden evvel, o kıymetlerin kendi iç dünyasındaki yerlerini kaybetmesidir.

I. Fıtrat: Yaratılışın Aslî Nizamı

Her şeyin bir fıtratı, her fıtratın bir nizamı, her nizamın da kendisine mahsus bir hikmeti vardır.

İnsan, dünyaya başıboş bir varlık olarak gelmez. Onun yaratılışında birtakım istidatlar, temayüller, kabiliyetler ve ahlâkî hakikatlere yönelme imkânı mevcuttur. Akıl, vicdan, merhamet, adalet hissi ve hakikati arama arzusu, bu yaratılışın mühim unsurlarıdır. Fıtratı bugünün lisanıyla tarif etmek istersek, bir bakıma insanın fabrika ayarları diyebiliriz. Ne var ki bu tabir, insanı iradesiz bir makineye indirgemek için değil, yaratılışında mevcut olan aslî istikameti anlatmak içindir.

Kur'ân-ı Kerîm bu hakikate şöyle işaret eder:

فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا

"Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata..."

(Rûm sûresi, 30/30)

Bu âyetin işaret ettiği hakikat, insanın yaratılışında ilâhî bir ölçünün bulunduğudur. İslâm ise bu ölçünün, insanın ferdî ve içtimaî hayatına nasıl aksetmesi gerektiğini bildiren en mütekâmil nizamdır. Fıtrat yaratılışın istikameti, İslâm ise bu istikameti aydınlatan ilâhî rehberdir. Fakat insan, diğer mahlûkatın pek çoğundan farklı olarak, kendi yaratılış nizamına muhalefet edebilecek bir iradeye de sahiptir. İşte ahlâkî mesuliyet tam burada başlar.

II. Bir İskambil Destesinin Anlattığı Hakikat

Meseleyi müşahhas hâle getirmek için bir iskambil destesini ele alalım. Farz edelim ki fabrikadan çıkan bir deste, belirli ve muntazam bir tertibe sahiptir. İlk sırada maça kartları bulunur. Maça asından başlanır; iki, üç, dört diye devam edilir ve vale, kız, papaz ile bu takım tamamlanır. Ardından karo kartları aynı tertiple gelir. Sinek ve kupa kartları ise bunun aksi istikametinde sıralanmıştır. Papazdan başlanır, kız ve vale takip eder; sayılar azalarak devam eder ve nihayet asa ulaşılır.

Burada bizi alâkadar eden husus, kartların niçin böyle sıralandığı değildir. Bu tertibin bir mecburiyet yahut bütün destelerde geçerli bir kaide olması da gerekmez. Asıl mesele, başlangıçta bilinen bir nizamın mevcut olmasıdır. Deste kapalı olsa bile hangi kartın ardından hangi kartın geleceği malûmdur. Çünkü her kartın bir yeri, her yerin bir mânâsı, bütünün ise kendisine mahsus bir ahengi vardır. Birinci kartı bilen, ikinciyi tahmin etmek zorunda değildir; bilir. Onuncu kartı bilen, on birincinin ne olacağı hususunda tereddüde düşmez.

İşte fıtrata sadık bir insanın ahlâkî istikameti de buna benzer. Onun hangi hâdisede nasıl davranacağını mutlak surette bilemeyiz; zira insan irade sahibi bir varlıktır. Fakat adalete bağlılığını, emanete riayetini, doğruluğunu ve merhametini tanıyorsak, karşılaşacağı hâdiselerde hangi esaslara müracaat edeceğini büyük ölçüde öngörebiliriz. Çünkü kendisini idare eden bir ahlâkî nizam vardır. Böyle bir insanın hayatında tesadüfler bulunabilir; fakat prensipleri tesadüfe terk edilmiş değildir.

III. Küçük Günah: Yerinden Oynayan İlk Kart

Şimdi bu muntazam desteden tek bir kartı çıkarıp başka bir yere yerleştirelim. Görünüşte büyük bir değişiklik olmamıştır. Deste hâlâ elli iki karttan müteşekkildir. Ne bir kart eksilmiş ne de destenin şeklinde dikkate değer bir bozulma meydana gelmiştir. Fakat artık ilk tertip bozulmuştur. Bir kartın yer değiştirmesi, yalnızca o kartı ilgilendirmez. Yerinden çıkarıldığı ve yeniden yerleştirildiği noktalar arasındaki bütün münasebeti değiştirir. İşte küçük günahı bu misalle düşünmek mümkündür. İnsan bazen bir yalan söyler ve bunu ehemmiyetsiz görür. Bazen haksız bir söz sarf eder, bazen bir emanete karşı dikkatsiz davranır, bazen de vicdanının ikazını duyduğu hâlde ona kulak asmaz.

Sonra kendi kendisine şu mazereti ileri sürer:

"Ne olmuş yani? Küçük bir şeyden ne çıkar?"

Hâlbuki mesele yalnızca o fiilin büyüklüğü veya küçüklüğü değildir. Mesele, insanın kendi ahlâkî nizamına müdahale etmiş olmasıdır. İlk yalan, ikinci yalanı zarurî kılmaz; fakat onu söylemenin önündeki vicdanî engeli zayıflatabilir. İlk haksızlık, insanı mutlaka zalim yapmaz; fakat haksızlığın mazur görülebileceği bir kapı aralayabilir. İlk ihmal, bütün mesuliyetleri ortadan kaldırmaz; fakat ihmalin alışkanlığa dönüşmesine zemin hazırlayabilir.

Böylece günah, yalnızca geçmişte kalmış bir fiil olmaktan çıkar; gelecekteki tercihler üzerinde tesir icra eden bir unsura dönüşür. Üstelik insanın en tehlikeli hâli, kartın yerini değiştirmesi değil, değiştirdiği yeri artık doğru zannetmeye başlamasıdır. Zira hata ile hataya alışmak aynı şey değildir. Hata vicdanı rahatsız eder. Alışkanlık hâline gelen hata ise zamanla vicdanın sesini bastırabilir.

Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:

كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ

"Hayır! Bilakis işleyip kazandıkları şeyler kalplerinin üzerini paslandırmıştır."

(Mutaffifîn sûresi, 83/14)

Buradaki kalbî paslanma tasviri, günahın insanın iç âleminde birikerek meydana getirebileceği tahribatı anlamak bakımından fevkalâde mânidardır. Bir kart yerinden oynar, ardından bir başkası, sonra bir başkası... Nihayet insan, başlangıçtaki tertibi hatırlamakta dahi güçlük çekebilir.

IV. Büyük Günah: Destenin Bütünüyle Karışması

Şimdi aynı desteyi başka bir şekilde düşünelim. Bu defa yalnızca bir kartın yerini değiştirmiyoruz. Desteyi ikiye ayırıyor, her iki parçayı birbirine geçiriyor ve maharetli bir iskambil sanatkârının, yani bir cardistin yaptığı gibi desteyi birbiri ardınca karıştırıyoruz. Biraz evvel maça asını takip eden maça ikilisi artık bambaşka bir yerde bulunabilir. Papazın yanında üçlü, kupanın ardından sinek, karonun peşinden maça gelebilir. Deste yine aynı destedir. Kartların adedi değişmemiştir. Fakat düzen kaybolmuştur. Büyük günahın insanın ahlâkî hayatında meydana getirebileceği sarsıntıyı da bu misalle tasavvur edebiliriz.

Bazen insanın işlediği tek bir ağır günah, hayatındaki birçok münasebeti birden sarsar. İtimat zedelenir, vicdan yaralanır, muhakeme bulanıklaşır, şahsiyetin farklı cepheleri arasında çatışmalar meydana gelir. Üstelik bazı günahlar, kendilerini muhafaza edebilmek için başka günahlara ihtiyaç duyurur. Bir yalanı saklamak için ikinci bir yalan söylenir. Bir haksızlığı müdafaa etmek için başka bir haksızlığa müracaat edilir. Bir ihaneti gizlemek için sadakat görünüşüne bürünülür. Böylece başlangıçta tek bir fiil gibi görünen kötülük, insanın hayatında birbirini besleyen bir münasebetler ağı meydana getirebilir.

Ancak burada mühim bir inceliği gözden kaçırmamak gerekir: Her büyük günahın mutlaka bütün şahsiyeti bozacağı, her küçük günahın da kaçınılmaz biçimde büyüyeceği söylenemez.

İnsan, iradesiyle ve tevbesiyle istikametini değiştirebilir. Bununla beraber günahın taşıdığı tahrip ihtimalini küçümsemek, yangının büyüklüğünü henüz tek bir kıvılcımdan ibaret olduğu için inkâr etmeye benzer. Bir desteyi karıştırmak kolaydır; fakat onu ilk tertibine döndürmek dikkat, bilgi, sabır ve gayret ister. İnsanın ahlâkî hayatında da böyledir.

V. Sadakat: Her Kartın Kendi Yerinde Kalması

Burada karşımıza çok mühim bir mefhum çıkar:

Sadakat…

Sadakat yalnızca bir insana verilen sözü tutmak değildir. Sadakat, insanın benimsediği hakikate, kabul ettiği ahlâkî ölçülere ve yaratılışının aslî istikametine bağlı kalmasıdır.

Fıtrata sadakat, insanın kendisini yaratan Allah'ın koyduğu ölçüleri keyfî arzularına feda etmemesidir. İslâm'a sadakat, hayatı yalnızca dinî merasimlerle değil, ahlâkî mesuliyetlerle de tanzim etmektir. Allah'a ve Resûlü'ne sadakat ise bu istikameti sözde bırakmayıp fiillerle muhafaza etmektir. Sadık bir insanın en mühim hususiyeti, hayatının farklı sahalarında birbirini tekzip eden şahsiyetler taşımamasıdır. Evinde merhametli olup ticaretinde zalim, ibadetinde hassas olup emanette kayıtsız, konuşurken dürüstlükten bahsedip menfaati karşısında hakikati terk eden bir insanın ahlâkî destesinde kartlar yerlerinden oynamış demektir.

İmam Gazâlî'nin ahlâk anlayışında da insanın kemali, akıl, gazap ve şehvet kuvvelerinin itidal ve adalet üzere tanzim edilmesiyle yakından alâkalıdır. Akıl hikmetle, gazap şecaatle, şehvet iffetle kemale erer. Bunların ahenkli birlikteliğinde ise adalet tecelli eder.

Buradaki nizam, kartların sırasından daha derin bir hakikati anlatır. Çünkü insanda kuvvelerin bulunması tek başına kemal değildir; onların yerli yerinde kullanılması gerekir. Gazap bütünüyle yok edilirse zulme karşı mukavemet zayıflayabilir. Şehvet bütünüyle inkâr edilirse insan tabiatının meşru ihtiyaçları da reddedilmiş olur. Akıl ise diğer kuvveleri hikmetle idare etmek yerine onların hizmetkârına dönüşürse nizam altüst olur.

Demek ki ahlâkî kemal, insanın sahip olduğu kuvveleri ortadan kaldırmasında değil, her birini hak ettiği mevkie yerleştirmesindedir. Tıpkı destedeki kartlar gibi. Bir maça papazının kıymeti, destenin herhangi bir yerinde bulunmasından değil, ait olduğu bütün içindeki vazifesinden anlaşılır.

VI. Günahın Doğurduğu Belirsizlik ve Güvenin Kaybı

İskambil destesindeki teşbihimizin belki de en dikkat çekici tarafı, karışıklığın doğurduğu belirsizliktir.

Muntazam bir destede sıradaki kartı bilirsiniz. Karıştırılmış destede ise hangi kartın geleceğini bilemezsiniz. Ahlâkî hayat bakımından bunun karşılığı, insanın davranışlarındaki istikrarın ve güvenilirliğin zayıflamasıdır. Elbette günah işleyen herkesin davranışları öngörülemez değildir; ayrıca insanın ahlâkî kıymeti, bir iskambil destesindeki mekanik tahmin edilebilirliğe indirgenemez.

Fakat günahı alışkanlık hâline getiren, vicdanî ölçülerini menfaatine göre değiştiren ve verdiği sözleri keyfî biçimde bozan bir insanın hangi durumda hangi ilkeye sadık kalacağını kestirmek güçleşir. Bugün söylediğini yarın inkâr edebilir. Dün müdafaa ettiği adaleti bugün kendi menfaati için çiğneyebilir. Birine karşı sadakat gösterirken başka birine ihanet edebilir. Böyle bir şahsiyetle münasebet kuran insanlar da zamanla itimatlarını kaybederler. Çünkü güvenin temelinde yalnızca iyi niyet değil, ahlâkî istikrar da bulunur. İnsanın sözleri, fiilleri ve prensipleri arasında bir devamlılık mevcut olmalıdır.

Düşününüz ki elinizde bir deste var ve her defasında sıradaki kartın başka bir kart olabileceğinden şüphe ediyorsunuz. Artık o destenin tertibine güvenemezsiniz. Aynı şekilde, bir insanın doğruluğunun, adaletinin ve sadakatinin şartlara göre değiştiğini gördüğünüzde onun ahlâkî istikrarına duyduğunuz itimat da sarsılır. Bu bakımdan günahın zararını yalnızca ferdin kendi içinde aramak eksik kalır. Çünkü ahlâkî intizamsızlık, insanın çevresindeki emniyet ve itimat münasebetlerini de zedeleyebilir.

VII. Tevbe: Dağılan Kartları Yeniden Tertip Etmek

Peki, deste karıştıktan sonra ne olacaktır? İnsan artık eski nizamına dönemeyecek midir? İşte burada teşbihimizin en ümit verici tarafıyla karşılaşırız. Karışmış bir deste, kaybolmuş bir deste değildir. Kartlar hâlâ oradadır. Onların yerleri değişmiş, aralarındaki tertip bozulmuştur. Fakat yeniden düzene kavuşturulmaları mümkündür. 

Bunun için ilk olarak destenin karıştığını kabul etmek gerekir.

İkinci olarak aslî tertibin bilinmesi icap eder.

Üçüncü olarak da her kartı ait olduğu yere yerleştirecek bir irade ve gayret gösterilmelidir.

İşte tevbe, muhasebe, nedamet ve ıslah bu noktada mânâ kazanır. İnsan önce hatasını kabul eder. Ardından bu hatadan pişmanlık duyar. Yanlışı terk eder ve ona dönmemeye azmeder. Şayet bir başkasının hakkını ihlâl etmişse o hakkı iade etmeye yahut telafi etmeye çalışır. Böylece yalnızca geçmişteki günahından uzaklaşmayı değil, hayatının bozulan ahlâkî münasebetlerini de yeniden tanzim etmeyi hedefler.

Ne var ki insanın tevbesi ile iskambil destesinin yeniden tertibi arasında mühim bir fark vardır. Desteyi insan kendi maharetiyle düzeltir. Fakat insanın manevî arınması yalnızca kendi kuvvetine ve gayretine bağlı değildir. Allah'ın rahmeti, mağfireti ve hidayeti bu yolculuğun esasıdır.

Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:

لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا

"Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü Allah bütün günahları bağışlar."

(Zümer sûresi, 39/53)

Bu ilâhî hitap, günahın büyüklüğü karşısında ümitsizliğe düşen insana rahmet kapısını gösterir.

Buradan şu netice çıkar:

Küçük günahı küçümsememek ne kadar mühimse, büyük günahın ardından Allah'ın rahmetinden ümit kesmemek de o kadar mühimdir. Birincisi insanı gafletten, ikincisi ise yeisten muhafaza eder. Zira gaflet günahı sıradanlaştırır; yeis ise ıslah iradesini felce uğratır.

VIII. Asıl Tehlike: Karışıklığı Nizam Zannetmek

Bir iskambil destesini karıştıran insan, onun karıştığını bilir. Bu sebeple yeniden tertip etmek istediğinde hangi işe girişeceğinin farkındadır. Fakat insanın ahlâkî hayatında mesele her zaman bu kadar açık değildir. Bazen kişi, içinde bulunduğu karışıklığı artık bir bozukluk olarak görmez. İşte asıl tehlike burada başlar. Yalan söylemeyi maharet, hile yapmayı zekâ, zulmetmeyi kuvvet, emanete hıyaneti menfaatini korumak, sadakatsizliği ise hürriyet zannetmeye başladığı anda insan, yalnızca bazı ahlâkî ölçüleri ihlâl etmiş olmaz; onları değerlendirme biçimini de değiştirmiş olur.

Bu hâlde artık bozulan yalnızca kartların sırası değildir.

Kartların hangi sırada bulunması gerektiğine dair şuur da zedelenmiştir.

İnsanın kendisini aldatması, başkalarını aldatmasından daha vahim neticeler doğurabilir. Çünkü başkasını aldatan kişi, çoğu zaman hakikat ile yalan arasındaki farkı bilir. Kendisini aldatan kişi ise zamanla bu farkı görmez hâle gelebilir.

Bu sebeple insanın kendi nefsini murakabe etmesi, fiillerini muhasebeye çekmesi ve hakikati yalnızca kendi arzularının aynasında seyretmemesi gerekir. Her arzu meşru değildir. Her mümkün olan doğru değildir. Her kazanç hayır değildir. Her hürriyet iddiası da insanı hakikaten hür kılmaz. Bazen insan, nefsinin arzularına teslim olduğu ölçüde kendi iradesinin esiri hâline gelir. Gerçek hürriyet ise nefsin her talebine boyun eğmek değil, onun taleplerini hak ve adalet ölçüsünde idare edebilmektir.

IX. Oyun İçin Makbul Olan, Hayat İçin Makbul Olmayabilir

Burada bir başka incelik daha vardır.

İskambil oyunlarında destenin karıştırılması çoğu zaman oyunun tabiî şartıdır. Hatta karıştırılmamış bir deste, bazı oyunlar bakımından maksada aykırıdır. Oyunun heyecanı, hangi kartın geleceğinin bilinmemesinde saklıdır. Fakat insan hayatını bir iskambil oyunundan ayıran temel husus tam da budur. Oyunda tesadüf eğlencenin bir parçası olabilir.

Hayatta ise adalet, sadakat, merhamet ve emanet gibi değerler tesadüfe bırakılamaz. Hiç kimse kendisine emanet edilen bir malın sahibine iade edilmesini şansa bağlamak istemez. Hiç kimse uğradığı haksızlığın giderilmesini, karşısındaki insanın o günkü keyfine terk etmek istemez. Hiç kimse sevdiği insanın sadakatini bir kart çekilişi kadar belirsiz görmekten memnuniyet duymaz. Demek ki hayatın bütün sahalarında aynı derecede katı bir düzen aranmasa da ahlâkî esaslarda istikrar zaruridir. Hayatın hâdiseleri değişebilir. Şartlar değişebilir. İmkânlar, vazifeler ve mesuliyetler değişebilir.

Fakat hakikate sadakatin, şartların her değişmesiyle yer değiştirmemesi gerekir.

X. Netice: İnsan Kendi Fıtratının Emanetçisidir

İnsan dünyaya kendi iradesiyle gelmediği gibi, yaratılışındaki aslî istidatları da kendisi tayin etmemiştir. Fakat o istidatları nasıl kullanacağı, nefsini nasıl terbiye edeceği ve hayatını hangi ölçüler üzerine bina edeceği hususunda mesuliyet sahibidir.

Fıtrat, insana verilmiş bir emanettir.

Akıl, o emaneti idrak etmenin vasıtasıdır.

Vahiy, doğru istikameti gösteren rehberdir.

İrade, bu istikamette yürüyebilme imkânıdır.

Sadakat, yürüyüşte sebat etmektir.

Günah ise bu istikametten sapma tehlikesidir.

Tevbe, sapmanın farkına vararak yeniden doğru yola yönelmektir. 

    Bir iskambil destesinin kartları, hangi sırada bulunmaları gerektiğini kendileri tayin edemezler. İnsan ise kartlardan farklı olarak aklı, iradesi ve mesuliyeti olan bir varlıktır.Bu sebeple onun ahlâkî kıymeti yalnızca başlangıçtaki nizamını muhafaza etmesinde değil, o nizamdan uzaklaştığında hakikati arayarak yeniden doğrulabilmesinde de tecelli eder. İnsan hata edebilir, nefsine mağlup olabilir, kendi eliyle hayatının ahengini bozabilir. Fakat hatasını idrak ettiği, tevbe kapısından ayrılmadığı ve ıslah için gayret gösterdiği müddetçe dönüş imkânı vardır.

Nihayet şu hakikati unutmamak gerekir:

Bir destenin karışması, kartların değerini ortadan kaldırmaz; fakat aralarındaki nizamı ortadan kaldırır. İnsanın günaha düşmesi de onun yaratılıştan taşıdığı insanlık haysiyetini yok etmez; ancak fıtratıyla arasındaki ahengi zedeleyebilir.

Şu hâlde insanın asıl vazifesi, hayatı boyunca hiç sarsılmayacağını iddia etmek değil; sarsıldığında hangi hakikate tutunacağını, yanıldığında hangi ölçüye döneceğini, dağıldığında kendisini hangi nizamla yeniden toparlayacağını bilmektir. Çünkü insanın kemali, yalnızca günaha düşmemekte değil; günah karşısında hakikati terk etmemekte, düştüğünde ise yeniden doğrulabilmektedir. Ve belki de sadakatin en derin mânâsı budur:

İnsanın, bütün dünya kendisini başka bir istikamete çekse dahi, yaratılışındaki hakikate sırt çevirmemesi.

---

“Fıtrat insana verilmiş bir nizam, sadakat o nizamın muhafazası, tevbe ise bozulan ahengin yeniden inşasıdır.”

KZ

Özür Dilemek Büyümektir

İkili münasebetlerde insanın kendini daima “masum”, karşısındakini daima “kusurlu” görmesi, nefsin aynayı kendine değil de hep başkasına tutmasıdır. Bu hâl, adalet terazisinin kefesini kırar.

İnsan hiç hata yapmadığını zannediyorsa burada kibir kokusu vardır. Çünkü beşer şaşar; hata, insanın gölgesidir. Resul-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem buyurur:

“كُلُّ بَنِي آدَمَ خَطَّاءٌ، وَخَيْرُ الْخَطَّائِينَ التَّوَّابُونَ”

“Âdemoğlunun tamamı çokça hata eder; hata edenlerin en hayırlısı ise çokça tevbe edenlerdir.”

Ama insan hatasını gördüğü hâlde özür dilemiyorsa, iş daha çetinleşir. Çünkü orada yalnız hata yoktur; hatanın üstüne inat, gurur, benlik ve nefsin müdafaası binmiştir. Şeytanın düşüşü de tam burada başlar: Hata etmekten ziyade, hatasını kabul etmeyip büyüklük taslamıştır.

Hak Teâlâ:

“قَالَ مَا مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ ۖ قَالَ أَنَا خَيْرٌ مِّنْهُ”

“Allah buyurdu: Sana emrettiğim zaman secde etmekten seni alıkoyan nedir? Dedi ki: Ben ondan daha hayırlıyım.” (A‘râf, 12)

İşte “ben haklıyım, o haksız” diye mütemadiyen kendini temize çıkaran tavır, “اَنَا خَيْرٌ مِنْهُ / ben ondan üstünüm” damarına yaklaşır. Bu damar insanı münasebetten, muhabbetten, merhametten uzaklaştırır.

Fakat burada ince bir nokta vardır: Her özür dilemeyen kimse mutlak surette şeytanî tavırdadır demek ağır bir itham olur. Bazısı utanır, bazısı nasıl döneceğini bilemez, bazısı incindiği için kilitlenir. Lâkin hatasını bildiği hâlde bilerek özürden kaçıyor, karşı tarafı ezmek için susuyor veya hakikati örtüyorsa; işte orada nefs, şeytanın tercümanı olur.

Özür dilemek insanın kendi içinde büyümesidir.

Hata yapmak beşerîdir.

Hatayı görmek vicdanîdir.

Özür dilemek ahlâkîdir.

Özürden kaçmak ise nefsânîdir.

KZ

İrfan, İşitilenle Verilen Tepki Arasına Bir Sükût Koyabilmektir

İnsan, hakikati çoğu zaman olduğu gibi görmez; kendi yarasının, arzusunun, korkusunun ve evvelce biriktirdiği zanların içinden süzerek görür. Göz dışarıya bakar; fakat hüküm içeride verilir. Bu sebeple insan bazen karşısındakinin sözünü değil, kendi içindeki yankıyı işitir. Kelâm başkasından gelir; fakat mânâ, nefsin karanlık odalarında yeniden şekillenir.

Bir söz işitildiğinde hemen hükme varmak, çoğu zaman hakikati bize fısıldamaz. Aksine peşin hüküm çoğu zaman vehme hizmet eder. Çünkü insanın içinde aceleci bir hâkim vardır; delili tam dinlemeden karar verir, şahidi konuşturmadan hüküm keser. Halbuki irfan, işitilenle verilen tepki arasına bir sükût koyabilmektir. O sükût, kalbin nefesidir. O aralıkta insan kendine şunu sorar: “Ben gerçekten bunu mu işittim, yoksa içimdeki eski bir korku bu sözü başka bir renge mi boyadı?”

Hakikat, insanın arzusuna tâbi olmak zorunda değildir. Arzu, hakikatin önüne geçtiğinde insan görmez; görmek istediğini görür. Böylece zihninde kâğıttan saraylar kurar, sonra da o sarayları gerçek zanneder. Bir cümleden niyetler çıkarır, bir bakıştan hükümler bina eder, bir suskunluktan ihanet devşirir. Oysa çoğu zaman ortada yalnızca eksik anlaşılmış bir söz, yarım duyulmuş bir niyet ve aceleyle kurulmuş bir zan vardır.

Kur’ân’ın “Zannın çoğundan sakının” ikazı, yalnız insanlar hakkında kötü düşünmemeyi değil, insanın kendi yorumunu hakikatin ta kendisi sanmamasını da ihtar eder. Çünkü zan, bazen dışarıdaki insana değil, içerideki karanlığa ayna tutar. İnsan başkasını okuduğunu zannederken, çoğu vakit kendini ifşa eder.

Fakat burada ince bir mizan vardır: Her arzu bâtıl değildir, her yorum da vehim değildir. Adalet arzusu, merhamet arzusu, hürriyet arzusu, Hakk’a yakın olma arzusu insanı yükselten arzulardır. Mesele arzuyu öldürmek değil, arzuyu hakikatin yerine geçirmemektir. Arzu hizmetkâr olursa rahmettir; hükümdar olursa insanı kendi zindanına mahkûm eder.

Aynı şekilde her yanlış anlama da dinleyenin kusuru değildir. Bazen sözün sahibi de muğlak konuşur, sis üretir, imâ ile yaralar yahut gerçeği eğip büker. Bu yüzden insan, yalnız kendi nefsini değil, sözün bağlamını da adaletle tartmalıdır. Hakikat yolunda ne safdillik fazilettir ne de her şeyi şüpheyle kemiren vesvese. Fazilet, basirettir; yani hem kalbin karanlığını hem de dış dünyanın hilesini aynı anda görebilmektir.

İmam Gazâlî’nin işaret ettiği gibi insanın iç âleminde akıl, gazap ve şehvet arasında bir nizam kurulmadıkça idrak de selâmete ermez. Gazap kabarınca söz saldırı görünür; şehvet galip gelince hakikat arzuya uydurulur; akıl zayıflayınca zan hükümdar olur. O vakit insan dışarıdaki dünyayla kavga ettiğini zannederken aslında kendi içindeki gölgelerle kavga etmeye başlar.

Bu sebeple insanın en mühim terbiyelerinden biri, hüküm vermeden önce durabilmesidir. Durmak, nefsin dizginini ele almaktır. Sükût, bazen en yüksek idrak kapısıdır. Çünkü hakikat, gürültünün içinde değil, çoğu zaman iki tepki arasındaki o ince aralıkta kendini gösterir.

İnsan, kendi kurduğu vehim saraylarını hakikat zannetmekten vazgeçtiği gün, o an ona acı da gelse gerçeklikle temas eder. Bu temas zahmetlidir; çünkü hakikat insanı okşamak için değil, uyandırmak için gelir. Lâkin uyanmak, güzel bir rüyada kalmaktan daha hayırlıdır. Zira rüya rahatlatır; hakikat inşa eder.

KZ

Rabbi ona: ‘Teslim ol, selamet bul’ dedi.”

Teslimiyet: Bir kimsenin kendi iradesini, hükmünü ve tasarruf iddiasını Allah’a bırakması; O’nun emrine rıza ile boyun eğmesi, itirazı terk etmesi ve kalben güven içinde bulunması hâlidir. İman bağlamında bu, sarsılmaz bir itimat ve huzur menbaıdır. Umumî istifadede ise itaat, boyun eğme ve teslim olma manalarına gelir.

Müslüman: Bu teslimiyeti gösteren, Allah’a teslim olan kimseye denir.

Daha kısa ve kavram merkezli söylenirse:Müslüman, Allah’a teslim olan kimsedir.

Zira “İslâm”ın özünde, kuru bir boyun eğiş değil; e
mniyet, selâmet ve rızâ ile Hakk’a yöneliş vardır. Boyun eğmek korkunun dili olabilir; teslimiyet ise muhabbetle yoğrulmuş güvenin lisanıdır.

Kur’ân bu manayı pek latif bir surette haber verir:

“إِذْ قَالَ لَهُ رَبُّهُ أَسْلِمْ ۖ قَالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعَالَمِينَ”

“Rabbi ona: ‘Teslim ol’ dediğinde, o: ‘Âlemlerin Rabbine teslim oldum’ dedi.” (Bakara, 2/131)

1) Lügat cihetiyle teslimiyet

Lügat bakımından teslimiyet; kişinin kendini, hükmünü, iradesini, tasarruf iddiasını bir başkasına bırakmasıdır. Dînî çerçevede bu, Allah’ın hükmüne rıza ile inkıyad etmek demektir. Fakat burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:

Teslimiyet, aklı atmak değildir; aklı Hakk’ın emrine hizmetkâr kılmaktır.

İradeyi yok etmek değildir; iradeyi Rabbânî murada bağlamaktır.

İmam Gazâlî Hazretlerinin ahlâk telakkisine muvafık olarak söylersek: İnsan akıl, gazap ve şehvet kuvvelerini itidal üzere kurabildiği nisbette hakiki teslimiyete yaklaşır. Çünkü nefsin taşkınlığı sürdükçe kul, “teslim oldum” dese de çoğu zaman kendi hevâsına itaat etmektedir.

2) Ahlâk cihetiyle teslimiyet

Ahlâk sahasında teslimiyet, isyanı terk, rıza hâlini kuşanma, itirazı azaltma, emaneti sahibine vermedir. İnsan çoğu vakit hayatı kendi malı, bedeni kendi mülkü, vakti kendi sermayesi zanneder. Hâlbuki teslimiyet, bunların hepsinin emanet olduğunu fark etmektir.

Bu yüzden teslimiyet:

• Musibette sızlanmayı değil, edebi öğretir.
• Nimette şımarmayı değil, şükrü öğretir.
• Kararsızlıkta dağılmayı değil, tevekkülü öğretir.
• Kederde boğulmayı değil, Hakk’a dayanmayı öğretir.

Teslimiyet sahibi kimse, başına gelen her şeyi sevmek zorunda değildir; fakat her şeyin Allah’ın ilmi ve hikmeti dışında olmadığını bilir. İşte burası ince yerdir. Teslimiyet, acıyı inkâr etmekten ziyade; acının içinde hikmeti aramaktır. Tasavvufta teslimiyet, kalbin, sırrın, iddianın ve benlik merkezinin Allah’a bırakılmasıdır. Yani insanın hem bedenen hem de manen secdeye kapanmasıdır. Zahirde namaz kılmak başka, bâtında hükmü Allah’a vermek başkadır. Hakiki teslimiyet, bu ikisinin birleşmesidir.

3) Tasavvuf cihetiyle teslimiyet

Tasavvuf ehli için teslimiyet mertebeleri:

Birinci mertebe: Emre teslimiyet.

Kul, Allah’ın farzlarına ve yasaklarına boyun eğer. Bu, işin kapısıdır.

İkinci mertebe: Hükme teslimiyet.

Hayatın seyrinde tecellî eden ilâhî takdire karşı kalp burulmaz, incinmez, yüksünmez; “Niçin ben?” feryadı yerine “Bunda bana düşen edep nedir?” suali doğar.

Üçüncü mertebe: Tedbiri Hakk’a bırakmak.

Kul sebeplere yapışır; fakat neticeyi kendi kudretinden bilmez. Tohumu eker, meyveyi Allah’tan bekler.

Dördüncü mertebe: Benlikten teslimiyet.

Burada en zor perde kalkar. İnsan, sadece malını değil; fikrini, yorumunu, haklılık iddiasını, hatta “ben yaptım” vehmini de Hakk’ın önünde eritir. İşte tasavvufun asıl düğümü burada çözülür. Çünkü teslimiyetin önündeki en büyük perde, dış düşman değil; nefsin gizli rubûbiyet sevdasıdır.

Tasavvufî bakımdan teslimiyetin özü şudur:

Kul, Allah’ın huzurunda kendisini müstakil bir varlık merkezi gibi değil, O’nun kudretine muhtaç bir abd olarak idrak eder.
Bu idrak derinleşince, kalpte garip bir sükûnet doğar. Zira insan, her şeyi kendi omzunda taşımaya çalıştıkça ezilir; yükü Sahibine verdikçe hafifler.

Bu hâli anlatan pek latif bir hadîs-i şerif de vardır:

“الْمُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ الْمُسْلِمُونَ مِنْ لِسَانِهِ وَيَدِهِ”
“Müslüman, Müslümanların dilinden ve elinden selâmette olduğu kimsedir.” (Buhârî, Îmân, 4; Müslim, Îmân, 64)

Burada da yine aynı kök parlıyor: Müslüman, çevresine selâmet taşıyan kişidir. Demek ki Allah’a teslim olan, insanlara da emniyet verir. İçinde harp olanın dışı da sarsıcı olur; içinde selâm olanın dışı da rahmet kokar.

Ayrılık Ayeti

‘وَلَا تَنسَوُا الْفَضْلَ بَيْنَكُمْ

"Aranızdaki fazileti unutmayın." (Bakara, 237)

Bu âyet, münasebetlerin omurgasına bir mîzan koyar: Hak talebiyle yürürken dahi, arada biriken fazl u ihsanı heder etmeyin; zîrâ insan, kimi vakit hakka sarılıp merhameti unutur da ‘adalet’ zannıyla ‘kırar’… Hâlbuki Kur’ân, kalbe seslenir.

Yani ayrılık anında bile, hatırda tutulacak bir ‘güzel borç’ bırakın; çünkü fazlı unutan, sonra muhabbeti de unutur; muhabbeti unutanın da dili hak söyler görünür ama gönlü hakka şâhitlik edemez.

Dili ümran eden kelâm

Dili ümran eden kelâm, kalbi harap eder. Lâfın cilası arttıkça kalbin safiyeti azalır; süslenen söz hakikatten uzaklaşır.

İfrat da marazdır, tefrit de. Fazla cilâ riyâya, fazla çıplaklık acz-i beyana kapı aralar. Kelâmın kemâli, hakikati incitmeden göstermesindedir.

“وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا”
“İnsanlara güzel söz söyleyin.” (Bakara, 83)

KZ

İmam-ı Gazali İhya Şerhi: "Terk, Mücâhede ve Kalbin Kimyası"

وَكُلُّ مَنْ لَا يَشْتَهِي ٱلْخَمْرَ بِطَبْعِهِ وَلَوْ أُبِيحَ لَهُ لَمَا شَرِبَهُ، فَٱجْتِنَابُهُ لَا يُكَفِّرُ عَنْهُ ٱلصَّغَائِرَ ٱلَّتِي هِيَ مُقَدِّمَاتُهُ كَسَمَاعِ ٱلْمَلَاهِي وَٱلْأَوْتَارِ، نَعَمْ مَنْ يَشْتَهِي ٱلْخَمْرَ وَسَمَاعَ ٱلْأَوْتَارِ فَيُمْسِكُ نَفْسَهُ بِٱلْمُجَاهَدَةِ عَنِ ٱلْخَمْرِ وَيُطْلِقُهَا فِي ٱلسَّمَاعِ فَمُجَاهَدَتُهُ ٱلنَّفْسَ بِٱلْكَفِّ رُبَّمَا تَمْحُو عَنْ قَلْبِهِ ٱلظُّلْمَةَ ٱلَّتِي ٱرْتَفَعَتْ إِلَيْهِ مِنْ مَعْصِيَةِ ٱلسَّمَاعِ،

Terk, Mücâhede ve Kalbin Kimyası

(Tercüme – Tahlil – Tasavvufî Şerh)

Gazâlî Hazretleri bu bahiste, nefis terbiyesinin en hassas düğüm noktalarından birine işaret eder: Terk, ancak arzu bulunduğunda terk olur; arzu yoksa, yapılan şey mücâhede değil, mizacın bir sonucudur.

Hazret şöyle der: Tabiatı icabı şaraba meyli olmayan, içki kendisine helâl kı­lınsa dahi ona yönelmeyecek bir kimsenin içkiden uzak durması, onun küçük günahlarına kefaret olmaz. Zîrâ bu küçük günahlar—oyun, melâhî ve telli sazlar gibi nefsî meşguliyetler—büyük günahın mukaddimeleri hükmündedir. Böyle bir kimsenin içkiyi terk etmesi, nefsin dizginlenmesi değil, yaratılışının tabii bir neticesidir.

Buradaki incelik şudur:
Terk, nefsin hoşlandığı bir şeyi Allâh için bırakmaktır.
Tabiatın sevmediği bir şeyi terk etmek, mücâhede adını hak etmez. Bu sebeple sûfilerin;
“لَا رِيَاضَةَ لِمَنْ لَا شَهْوَةَ لَهُ — Şehveti olmayanın riyazeti olmaz.”
kavli, nefis terbiyesinin hikmetini hulâsa eden veciz bir düsturdur.

Bunun mukabili olarak, içkiyi ve çalgıyı seven bir kimse, nefsini mücâhede ile içkiden men edip, buna rağmen eğlence ve melâhîye meylediyorsa, işte o içkiden uzak durmak için verdiği çaba, kalbinde doğan bir nur olur. O nur, melâhîden kalbine inen karanlığın bir kısmını söndürebilir. Çünkü Gazâlî Hazretlerine göre, kalp bir kimya menzilidir; bir nurlu amel, diğer bir fena fiilin karanlığını izâle etmeye kâdirdir.

Nihayetinde şu esasa varılır:

• Arzulamadığın bir şeyi bırakmak ibadet de
  ğildir.

• Arzuladığın hâlde Allâh için terk ettiğin şey, mücâhededir.

• Mücâhede ise, diğer günahların karartılarını eritip kalbi tenvir eden büyük bir nurdur.

Bu hakikat, Nebevî beyanla da teyid edilir. Resul-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem buyurur:

"إِنَّكَ لَنْ تَدَعَ شَيْئًا لِلَّهِ عَزَّ وَجَلَّ إِلَّا بَدَّلَكَ اللَّهُ بِهِ مَا هُوَ خَيْرٌ لَكَ مِنْهُ"
“Siz Allâh için bir şeyi terk etmezsiniz ki, Allâh onun yerine sizin için ondan daha hayırlısını vermesin.”

Bu hadis, mücâhedenin ruhunu şöyle özetler: Kul bir dünyevî arzu veya nefsânî meyli terk edince, o terk boşa gitmez; kisve-i nuranîde bir lütuf olarak geri döner.

Kur’ân-ı Kerîm’de aynı hakikati tasdik eden birçok âyet nazil olmuştur. Bunların içinde en sarih olanı şudur:

“وَالَّذِينَ جَاهَدُوا فِينَا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا ۚ وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ”
“Bizim uğrumuzda mücâhede edenleri, elbette yollarımıza eriştiririz. Şüphesiz ki Allâh, ihsan sahipleriyle beraberdir.” (Ankebût, 69)

Mücâhedenin doğurduğu nûru beyan eden diğer âyetler de aynı hakikati, her biri kendi sâfiyetince işlenmiş ayrı birer ilâhî nakış gibi dile getirir:

“وَإِنْ يَعْلَمِ اللَّهُ فِي قُلُوبِكُمْ خَيْرًا يُؤْتِكُمْ خَيْرًا مِمَّا أُخِذَ مِنْكُمْ”
“ Allâh kalplerinizde hayır görürse, sizden alınandan daha hayırlısını verir.” (Enfâl, 70)

“وَمَآ أَنفَقْتُم مِّن شَىْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ”
“ Allâh için ne harcarsanız, O onun yerine mutlaka yenisini koyar.” (Sebe’, 39)

“لَئِن شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ”
“Eğer şükrederseniz, elbette nimetimi artırırım.” (İbrahim, 7)

“فَلَنُضِيعَ أَجْرَ عَامِلٍ مِّنكُم مِّن ذَكَرٍ أَوْ أُنثَىٰ”
“Sizden hiç kimsenin amelini zayi etmeyeceğim.” (Âl-i İmrân, 195)

Bu âyetlerin bütünü, mücâhede eden kula verilen ilâhî teminatın farklı tezahürleridir. Kul, bir arzusunu Allâh için terk ettiğinde; o terk, kalbinde bir nur olur. Bu nur, kalbi tasfiye eder, günahın karanlığını eritir, sahibini Hak yoluna eriştirir.

Netice

Gazâlî Hazretlerinin bu bahiste tesis ettiği hakikat şudur:
Terk, nefsin arzu ettiği şeyi Allâh için bırakmaktır; mücâhede bunun adıdır; mücâhedenin meyvesi nûrdur; bu nur, diğer kusurların karanlığını izâle eder.

Kalbin kimyasıyla çalışan bu sır, hem Nebevî beyanla hem Kur’ân’ın ayetleriyle tasdik edilmiştir. Mücâhede eden kulun yolu açılır, arzularını terk eden kulun kalbi nurlanır, Allâh için yapılan hiçbir terk zayi olmaz; bilakis, daha hayırlısıyla değiştirilir.

KZ

Boş bir odadaki ayna, kime ne fayda!

Aynanın Sessizliği ve Kalbin Aynası Üzerine

Boş bir odadaki ayna, kime ne fayda!

Zîrâ ayna, mâhiyeti gereği ancak karşısına dikilenin sûretini aksettirir. Lakin odada bakan olmazsa, ayna susar. Aynada görünen hayaldir amma, bakan olmazsa hayal de olmaz. İnsan da böyledir. Kendisine bakmadıkça hakikatin cilvesi tecellî etmez, nefsin vehimleri ise aynayı istila eder.

Nitekim hikmet ehlinin dediği gibi:

“Kalb, Hak ile dolmazsa, nefsin sûretlerini yansıtan bir aynadan başka nedir ki?”

Kalb, boş bırakıldığında nefsin hevesi, arzusu ve vehmi onda birer şekil hâlinde dolaşır. Böylece insan, kendi içinden yükselen gölgeleri hakikat zanneder. 

“Kalb, hakikati kabule meyyal latîf bir cevherdir; döner, değişir, yönelir.”

Demek ki kalbin nereye yöneldiği, aynanın kime hizmet edeceğini belirler.

Kur’ân-ı Kerîm de bu hakikate apaçık bir delil gösterir:

وَفِي أَنفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ

“Kendi nefislerinizde de nice deliller vardır; görmez misiniz?” (Zâriyât, 21)

İnsan, kendi nefsine bakmadıkça o delilleri fark edemez; aynanın sessizliğinde gizlenen hakikati işitemez.

Bu sebeple:

“Hakikat, ancak talibi varsa görünür.”

Zîrâ talip olmayan gözde basîret açılmaz; aynanın ışığı da, kalbin cilâsı da boşa çıkar. Ayna, boş bir oda için ne ise; hakikat de talibi olmayan gönül için odur.

“Aynada ne görürsen gönlünde odur aslında, 
Gönlü boş olanın aynası da bomboş durur yanında.”

Gönül boşsa, ayna da boş görünür; gönül doluysa, ayna da hakikatle parlar.

Ayna hayal gösterir, fakat hayalin doğması için bir bakan lâzımdır. Kalb de Hak ile dolmadıkça, hakikat aynada görünmez. Odadaki boşluk, gönüldeki boşluğu; aynadaki sessizlik, hakikate yönelmeyen nefsi işaret eder.

Hakikati arayan için ayna bir yol olur; aramayan için sadece bir cam parçasıdır.

KZ

Gazali: Maksad-ı Aksa Şerh-i İhya Kitabından

Tercüme Metin: 

Bunun açıklaması şudur ki: Biz, hem şeriatın delilleriyle hem de basîret nurlarıyla birlikte biliriz ki bütün şeriatların maksadı, halkı Allâh Teâlâ’nın huzuruna ve O’nunla buluşma saadetine sevketmektir. Ve onların buna ulaşması, ancak Allâh Teâlâ’yı, sıfatlarını, kitaplarını ve resullerini bilmekle mümkündür. İşte buna Allâh Teâlâ’nın şu sözü işaret eder: ‘Ben cinleri ve insanları ancak bana ibadet etsinler diye yarattım’ (Zâriyât 56). Yani, benim kullarım olmaları için. Ve kul, Rabbini rubûbiyyetle, kendisini de kullukla tanımadıkça kul olamaz. Dolayısıyla kişinin hem nefsini hem de Rabbini bilmesi zarurîdir.

Şerh:

Bu metinde Gazâlî Hazretleri işaret eder ki: Şerîatın gayesi, yalnızca ferdî yahut içtimaî bir nizamı tesis etmekten ibaret değildir. Asıl maksat, insanı Allâh’ın huzuruna hazırlamak ve kulun O’na vuslat sevinciyle taşınmasını temin etmektir. Bu, “saâdetü’l-likâ” yani buluşma saadeti diye adlandırılan en yüce hedeftir. Bu yüce gaye, “Maksad-ı Aksâ” yani en uzak ve nihâî hedef; aynı zamanda “Maksad-ı A‘zam” yani en büyük ve en yüce gaye adlarını da alır. Zîrâ bütün ibadetler, ahkâm, muamelât ve ahlâkî vecibelerin nihâî gayesi, kulun Rabbine vuslata hazırlanmasıdır.

Lâkin bu vuslat ancak marifetullah ile mümkündür. Kul, Rabbini rubûbiyyetiyle, kendisini de ubudiyyetiyle tanımadıkça hakiki kul olamaz. Zîrâ Allâh Teâlâ şöyle buyurmuştur:

“وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ”

“Ben cinleri ve insanları ancak Bana ibadet etsinler diye yarattım.” (Zâriyât, 56)

İbn Abbâs’ın tefsiriyle bu ibadetin özü “li-ya‘rifûn” yani “Beni bilsinler” demektir. O hâlde ibadet, marifete; marifet de vuslata açılan kapıdır. İnsan hem nefsini hem Rabbini tanımadıkça, kulluğun hakikatine erişemez.

Bu noktada şunu da bilmek gerekir ki: Şerîatın emir ve nehiyleri, evvela avamın gönlünden hevâyı ve nefsin kabalığını çıkarmaya yöneliktir. Bu safhada şerîat, adeta bir terbiye ve tasfiye vazifesi görür. Hevâsından arınan, nefsindeki bulanıklığı gideren kimse, artık marifetullaha hazır hâle gelir. İşte bu safha, şerîatın bâtınî maksadını ortaya koyar: Marifetullah yoluyla kulun vuslata hazırlanması.

Bunun en beliğ işareti Fâtiha Sûresi’nde dile gelir:

“ إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ ”

“Ancak Sana kulluk ederiz, ancak Senden yardım dileriz.”

Bu ayet, kulluğun yalnızca Allah’a tahsis edilmesini; maksad-ı aksânın yani nihâî gayenin yalnızca O’na vuslat olduğunu gösterir. Ardından gelen “ اِهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ ” (Bizi dosdoğru yola ilet) ifadesi ise, bu vuslat yolculuğunun seyrini beyan eder. Yani kul, önce “yalnızca Sana kulluk ederiz” diyerek istikametini belirler; sonra da “sırat-ı müstakîme ilet” diyerek bu istikamette yürüyecek yolun talebinde bulunur. Böylece Fâtiha, kulluğun maksadını da seyrini de aynı anda tayin eder: Gaye, vuslattır; yol ise sırat-ı müstakîmdir.

İşte bu hakikatten anlaşılır ki, insan sırf yeryüzünde geçici bir düzen kurmakla değil, bütün kâinatı aşan bir yolculuğa davetlidir. Zîrâ insan, kâinatın özeti ve hikâyenin hülâsasıdır. Bütün kevn ü mekân insana hizmet için yaratılmış; insan ise Hakk’ın huzuruna varmak için yâr/edilmiştir. Âdeta bütün âlem, insanın Rabbini tanıyıp kulluğa yönelmesi için bir mukaddime mesabesindedir. Bu itibarla insanın hayatı sadece dünyada bir düzen kurma gayreti değil; bilakis “vuslat yolculuğunun sahnesi”dir.

Şeyh Gâlib Hazretleri bu hakikati şu mısralarla dile getirir:

Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen

Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen

Bu beyit, insana varlığın özü ve gözbebeği olduğunu ihtar eder. Âdemoğlu, Hakk’ın isim ve sıfatlarının aynasıdır. Ancak “zâtına hoşça bakmak”, yalnızca varlığın kıymetini bilmek değil; kendi hakikatini kullukla tanımaktır. Zîrâ kul, Rabbini bilmeden kendini bilemez; kendini bilmeyen de Rabbini tanıyamaz.

Mustafa Lütfi Filiz’in nefeslerinde de bu sır şöyle ifade edilmiştir:

Kâinata bir bak âdem çün oldu

Âdemsiz âlemler kâinat olmaz

Bu âdem âleme âlem âdeme

Oldular âyine bakansız olmaz

Burada “âdemsiz âlem olmaz” hitabı, kâinatın varlık sebebinin insan-ı kâmil olduğunu gösterir. İnsan ile âlem arasındaki karşılıklı aynadarlık vurgulanır. Âlem insana bakar, insan âleme bakar; her ikisi de Hakk’ın cemâline ayna olurlar. Ayna olmazsa görüntü olmaz; idrak ve müşâhede gerçekleşmez.

Velhâsıl, insanın hakikati bütün âlemi kuşatan bir sırdır. İnsansız âlem boş, âlemsiz insan ise idraksizdir. Bu karşılıklı tecellî, kulun Hakk’a vuslat yolculuğunun hem şehâdeti hem de rehberidir. Ve unutulmamalıdır ki vuslat yolunun anahtarı, marifetullah ve ubudiyyet şuurudur.

KZ