İrfan, İşitilenle Verilen Tepki Arasına Bir Sükût Koyabilmektir

İnsan, hakikati çoğu zaman olduğu gibi görmez; kendi yarasının, arzusunun, korkusunun ve evvelce biriktirdiği zanların içinden süzerek görür. Göz dışarıya bakar; fakat hüküm içeride verilir. Bu sebeple insan bazen karşısındakinin sözünü değil, kendi içindeki yankıyı işitir. Kelâm başkasından gelir; fakat mânâ, nefsin karanlık odalarında yeniden şekillenir.

Bir söz işitildiğinde hemen hükme varmak, çoğu zaman hakikati bize fısıldamaz. Aksine peşin hüküm çoğu zaman vehme hizmet eder. Çünkü insanın içinde aceleci bir hâkim vardır; delili tam dinlemeden karar verir, şahidi konuşturmadan hüküm keser. Halbuki irfan, işitilenle verilen tepki arasına bir sükût koyabilmektir. O sükût, kalbin nefesidir. O aralıkta insan kendine şunu sorar: “Ben gerçekten bunu mu işittim, yoksa içimdeki eski bir korku bu sözü başka bir renge mi boyadı?”

Hakikat, insanın arzusuna tâbi olmak zorunda değildir. Arzu, hakikatin önüne geçtiğinde insan görmez; görmek istediğini görür. Böylece zihninde kâğıttan saraylar kurar, sonra da o sarayları gerçek zanneder. Bir cümleden niyetler çıkarır, bir bakıştan hükümler bina eder, bir suskunluktan ihanet devşirir. Oysa çoğu zaman ortada yalnızca eksik anlaşılmış bir söz, yarım duyulmuş bir niyet ve aceleyle kurulmuş bir zan vardır.

Kur’ân’ın “Zannın çoğundan sakının” ikazı, yalnız insanlar hakkında kötü düşünmemeyi değil, insanın kendi yorumunu hakikatin ta kendisi sanmamasını da ihtar eder. Çünkü zan, bazen dışarıdaki insana değil, içerideki karanlığa ayna tutar. İnsan başkasını okuduğunu zannederken, çoğu vakit kendini ifşa eder.

Fakat burada ince bir mizan vardır: Her arzu bâtıl değildir, her yorum da vehim değildir. Adalet arzusu, merhamet arzusu, hürriyet arzusu, Hakk’a yakın olma arzusu insanı yükselten arzulardır. Mesele arzuyu öldürmek değil, arzuyu hakikatin yerine geçirmemektir. Arzu hizmetkâr olursa rahmettir; hükümdar olursa insanı kendi zindanına mahkûm eder.

Aynı şekilde her yanlış anlama da dinleyenin kusuru değildir. Bazen sözün sahibi de muğlak konuşur, sis üretir, imâ ile yaralar yahut gerçeği eğip büker. Bu yüzden insan, yalnız kendi nefsini değil, sözün bağlamını da adaletle tartmalıdır. Hakikat yolunda ne safdillik fazilettir ne de her şeyi şüpheyle kemiren vesvese. Fazilet, basirettir; yani hem kalbin karanlığını hem de dış dünyanın hilesini aynı anda görebilmektir.

İmam Gazâlî’nin işaret ettiği gibi insanın iç âleminde akıl, gazap ve şehvet arasında bir nizam kurulmadıkça idrak de selâmete ermez. Gazap kabarınca söz saldırı görünür; şehvet galip gelince hakikat arzuya uydurulur; akıl zayıflayınca zan hükümdar olur. O vakit insan dışarıdaki dünyayla kavga ettiğini zannederken aslında kendi içindeki gölgelerle kavga etmeye başlar.

Bu sebeple insanın en mühim terbiyelerinden biri, hüküm vermeden önce durabilmesidir. Durmak, nefsin dizginini ele almaktır. Sükût, bazen en yüksek idrak kapısıdır. Çünkü hakikat, gürültünün içinde değil, çoğu zaman iki tepki arasındaki o ince aralıkta kendini gösterir.

İnsan, kendi kurduğu vehim saraylarını hakikat zannetmekten vazgeçtiği gün, o an ona acı da gelse gerçeklikle temas eder. Bu temas zahmetlidir; çünkü hakikat insanı okşamak için değil, uyandırmak için gelir. Lâkin uyanmak, güzel bir rüyada kalmaktan daha hayırlıdır. Zira rüya rahatlatır; hakikat inşa eder.

KZ

Mürid-Mürşid Münasebetlerinde Edep, Vakar ve Sözün Terbiyesi

Tasavvuf yolunda mürid ile mürşid arasındaki münasebet, bilgi alışverişinden ziyade, kalbin terbiye edildiği, nefsin hizaya çekildiği, dilin edeple süslendiği ve insanın iç âleminin vakar ile yoğrulduğu bir irfan mektebidir. Avârifü’l-Maârif’te geçen “Mürid-Mürşid Münasebetleri” bahsi, bu hakikati son derece dikkat çekici bir şekilde ortaya koyar.

İnsanın içine yerleşen nefsânî arzular, dünya sevgileri ve tabiî bağlılıklar çoğu zaman dile tesir eder. Kalb dağınık olunca dil de dağılır; gönül vakarını kaybedince söz de haddini aşar. Zira dil, kalbin tercümanıdır. İçte ne varsa dışa o sızar. Kalb hürmet, haya ve vakar ile dolduğunda ise dil de bu terbiyeden nasibini alır; nerede susacağını, nerede konuşacağını, nasıl hitap edeceğini talim eder.

Bu bakımdan Kur’ân-ı Kerîm’de Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem ile konuşma edebine dair gelen âyetler, yalnızca sahabeye mahsus bir hitap değildir. Bu âyetler aynı zamanda bütün mü’minler için edebin, hürmetin ve manevî terbiyenin esaslarını ihtiva eder:

“يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ”

“Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber’in sesinin üstüne yükseltmeyin. Birbirinize bağırdığınız gibi ona yüksek sesle bağırmayın; sonra siz farkına varmadan amelleriniz boşa gider.” (el-Hucurât, 49/2)

Bu âyet-i kerîme nâzil olduğunda Sâbit b. Kays radıyallahu anh’ın içine büyük bir korku düşmüştür. Çünkü o, tabiatı itibarıyla yüksek sesle konuşan bir sahabî idi. Âyetin kendi hakkında indiğini zannederek amellerinin boşa gitmesinden endişe etmiş, ağlamış, hatta Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem kendisinden razı oluncaya kadar kendisini bir yere kapatmak istemiştir.

Burada dikkat edilmesi gereken en mühim nokta şudur: Sâbit b. Kays’ın korkusu, sıradan bir telaş değildir. Bu korku, edebi kaybetme korkusudur. Allah ve Resûlü karşısında haddini aşmış olma ihtimalinden doğan bir kalb titremesidir(haşyet). İşte hakiki kulluk da böyle bir rikkat ister. İnsan bazen günahından değil, edepsizlik ihtimalinden bile ürpermelidir. Çünkü edep, kalbin libasıdır; libas yırtılırsa mana çıplak kalır.

Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem, Sâbit b. Kays’ı huzuruna çağırmış ve ona büyük bir müjde vermiştir. Onun saîd olarak yaşayacağını, şehid olarak öleceğini ve cennete gireceğini bildirmiştir. Bu müjde, edebin sahibini nasıl yücelttiğini gösteren nebevî bir işarettir. Sâbit b. Kays, korkusuyla küçülmemiş; bilakis o korku sayesinde büyümüştür. Çünkü Allah katında insanı yücelten şey, nefsin kabarması değil, kalbin incelmesidir.

Nitekim ardından şu âyet-i kerîme nâzil olmuştur:

“إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ”

“Allâh Resûlü’nün yanında seslerini kısanlar var ya, işte onlar Allah’ın kalplerini takvâ için imtihan ettiği kimselerdir. Onlar için mağfiret ve büyük bir ecir vardır.” (el-Hucurât, 49/3)

Bu âyette geçen “seslerini kısmak”, yalnızca zahirî bir alçak sesle konuşma olarak telakki edilmemelidir. Bu, kalbin haddini bilmesidir. Sesin kısılması, nefsin kısılmasıdır. Sözün yumuşaması, benliğin terbiye edilmesidir. İnsan bazen sesiyle değil, tavrıyla bağırır; bazen kelimesiyle değil, edasındaki kabalıkla hürmeti zedeler. Bu sebeple âyet, mü’minin yalnızca konuşmasına değil, bütün duruşuna edep ölçüsü koyar.

İbn Atâullah’ın “لا ترفعوا أصواتكم” “Seslerinizi yükseltmeyiniz…” ifadesini, kişinin kendinden daha yüksek bir mevkide bulunanlara karşı hürmeti terk etmemesi gerektiğine işaret eden açık bir yasak olarak değerlendirmesi de bu manayı teyit eder. Sehl’in, “Hazreti Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ile konuşurken anlaşılabilecek derecede kısık bir sesle konuşun” şeklindeki yorumu, zahirde sesin, bâtında ise nefsin terbiye edilmesine işaret eder. Ebû Bekir b. Tâhir’in “Konuşmaya önce siz başlamayın; cevap verirken de hududu aşmayın” sözü ise bu edebin amelî ölçüsünü verir.

Tasavvuf terbiyesinde müridin mürşidine karşı tavrı da bu ölçü üzere şekillenir. Mürşid, mürid için Allah ve Resûlü’nden gelen hidayet yolunun bir hatırası, güzel bir misali ve irfan aynasıdır. Bu sebeple mürid, şeyhiyle beraberken sözünde, bakışında, oturuşunda ve itirazında edebi muhafaza etmelidir. Buradaki edep, hakikatin taşıyıcısına hürmet etmektir. Zira kapıya hürmet, kapının ardındaki menzile hürmettir.

Sâbit b. Kays radıyallahu anh’ın hayatı bu edebin nasıl bir kerâmete dönüştüğünü gösterir. Yemâme savaşında gösterdiği sebat, şehadeti ve vefatından sonra rüyada vasiyetinin yerine getirilmesi, onun Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem’e karşı taşıdığı edebin bereketidir. İmam Mâlik’in de ifade ettiği üzere, ölümünden sonra vasiyeti kendi işaretiyle yerine getirilen başka bir kimse bilinmemektedir. Bu hâl, zahirde bir hâdise, bâtında ise edebin meyvesidir.

Netice itibarıyla mürid-mürşid münasebetinin özü, sözün ve kalbin terbiyesidir. Kalbde vakar yoksa dilde edep uzun müddet barınamaz. Kalbde hürmet yerleştiğinde ise dil kendiliğinden haddini bilir. Çünkü dil, kalbin kapısından çıkan elçidir. Elçi kaba ise sarayda nizam bozulmuş demektir.

Bu sebeple sadık mürid, Sâbit b. Kays kıssasından büyük bir hisse almalıdır: Hak yolunda ilerlemek, çok konuşmakla değil, yerinde susmakla; kendini göstermekle değil, haddini bilmekle; sesi yükseltmekle değil, kalbi takvâya teslim etmekle olur.

Edep, yolun hem başı, hem de yolun kendisidir. Vakar ise o yolun kandilidir. Kalb o kandille aydınlanınca dil de karanlıkta kalmaz. Böylece insan, ne zaman konuşacağını, ne zaman susacağını ve kimin huzurunda nasıl duracağını öğrenir. Zira hakikat ehlinin huzurunda en gür ses, çoğu zaman edeple susan kalbin sesidir.

Not: 

Vakar, hakikati ciddiye alan kalbin sükûnetidir.

Vakur, bu sükûneti sözünde, hâlinde ve edebinde taşıyan kimsedir.

Her susan vakur insan diye adlandırılmaz. Fakat hakikatin huzurunda nefsini susturabilen kimse vakarın kapısından içeri girmiştir. Nitekim mütekaddim sûfîler bu kelimeyi dış görünüşteki ağırbaşlılık manasından ziyade, hakikati ciddiye almak manasında ıstılahî olarak kullanmışlardır. Buna göre vakar, kalbin hakikat karşısında gevşememesi, laubâlîleşmemesi ve huzurun ağırlığını idrak etmesidir. Zira hakikat ciddiyet ister; edep de bu ciddiyetin lisana, tavra ve sükûta yansıyan suretidir.

  

KZ

Dili ümran eden kelâm

Dili ümran eden kelâm, kalbi harap eder. Lâfın cilası arttıkça kalbin safiyeti azalır; süslenen söz hakikatten uzaklaşır.

İfrat da marazdır, tefrit de. Fazla cilâ riyâya, fazla çıplaklık acz-i beyana kapı aralar. Kelâmın kemâli, hakikati incitmeden göstermesindedir.

“وَقُولُوا لِلنَّاسِ حُسْنًا”
“İnsanlara güzel söz söyleyin.” (Bakara, 83)

KZ

Laf Anlatma!

Başkalarına laf anlatmakla meşgul olanların çoğu kendilerine laf anlatmaktan yorulup kaçanlardan oluşur. Çünkü insanın kendine kendini ispat etmesi pek kolay olmaz. Başkalarına kendini ispat etmek daha kolaydır. 

1. Kendine Kendini İspatın Zorluğu

İnsanın kendi nefsine karşı delil getirmesi, en ağır mahkeme huzurunda savunma yapmaktan daha müşküldür. Zira nefs, hem hâkim hem sanık hem de seyircidir. İmam Gazâlî Hazretleri’nin ifadesiyle, nefis insanın en yakın düşmanıdır; onun karşısında kendini haklı çıkarmak, vicdanın kılı kırk yaran terazisinden geçmeyi gerektirir. Bu terazi, başkalarınınkine benzemez; ne rüşvet kabul eder ne de göz boyamaya kanar.

2. Dışa Kaçışın Kolaylığı

Başkalarına kendini ispat etmek, nefse karşı olan bu ağır mücadelenin yükünden kaçmanın kolay bir yoludur. Zira dışarıda insanlar, sözün inceliğine, görünüşün düzgünlüğüne, hâlin albenisine aldanabilir. Ama kendi iç âleminde insan, kendi yalanına bile şahitlik eder. Bu sebeple çoğu kimse, içte hesaplaşmak yerine dışta onay toplamayı tercih eder.

3. Hikmet ve Cesaretin Ortak Noktası

Kendine kendini ispat etmek, sadece hikmetin değil aynı zamanda cesaretin de kapısıdır. Çünkü bu, kendi ayıplarını görmeyi, yanlışlarını kabul etmeyi ve onları düzeltmeyi gerektirir. Kur’ân’da:

وَلَا أُقْسِمُ بِالنَّفْسِ اللَّوَّامَةِ

“Kendisini kınayan nefse yemin ederim.” (Kıyâme, 75/2)

buyrularak, bu iç sorgulamanın ne denli kıymetli olduğu vurgulanır.

Kısaca, başkalarına laf anlatmak bir hitabet talimidir; kendine laf anlatmak ise bir fetih ve terbiye seferidir. Ve ne acıdır ki çoğu kimse, kendi iç kalesini fethetmeden dışarıda zafer naraları atar.

KZ

Neden Yalnızım?

İnsanlardan uzakta yalnızlığı seçtim yaşam olarak kendime, münzevi hayatı seçen insanlar vardır. Hani, ya bir günahın kefaretini ödemek isteyenler, ya da başarısızlığa uğramışlar veya azizler ve peygamberler gibi. Amaçları, Tanrıya daha yakın olmaktır. O yüzden kaçarlar tenha yerlere, ıssızlığın huzuruna, o muhkem gücün yalnızlığına. Benim ki farklı; bu kaçışım insanların bana verebilecekleri olası zarardan çok benim onlara kesin kes verdiğim zarardan ötürüydü. Kararımı verdim bir delilikti benim yaşadığım bu hal. Ama biraz farklı bir delilikti, akıllık zırhına bürünmüş türden bir delilikti. O yüzden mümkün olduğunca uzaklaşmalıydım insanlardan. Çünkü fikirlerim, insanların beyinlerine geçiyor, oradan sinir ağlarına bulaşıyor, onları felç edip nöronların bağlantısını değiştiriyor, hayat felsefelerini tarumar ediyordu.

Bu uzlet ve inziva hayatımda has bel kader biri beni ziyarete gelmiş olsa, tanıdık veya yedi el yabacı olmasına aldırmadan ilginç deliliğimden kaynaklanan tumturaklı sözlerimle, kafamda bir nehrin akışı gibi olan düşüncelerim büyük bir duygu seline kapılarak muhatabımın zihnine akıyordu. Oradan derhal gönlüne ulaşarak çörekleniyor, yerleşiyordu. Fena halde etkilenen ziyaretçimde şimdiye kadar oluşturduğu taklit karakterinin havuz duvarı çatırdamaya başlıyor arka taraftaki karakter suyu duvarın çatlaklarından sızıyordu. Kimilerinin duvarından büyük parçalar kopuyor ve sahip olduğu huyu bu çatlak ve patlaklardan akıyordu. Kimilerinin duvarı ise şimdiye kadar oluşturduğu baskıdan dolayı iyice yorulmuş ve yıpranmış oluyordu. Onların ki daha büyük bir gümbürtüyle parçalara ayrılıp taşlarını etrafa fırlatarak dağılıyordu. Bu dağılma esnasında fırlayan birkaç taşın kafama ve gözüme çarpması ise yaptığımın kefareti oluyordu.

Bazen de kendimi ifade edemiyor, dinleyeni şaşkına çeviren lakırdıları ardı arkasına sıralıyordum. Kimi zaman düşüncelerim o kadar değişkenlik arz diyordu ki, fikrimi karşımdakine yeni anlatmaya başlamışken aniden değişiyor, gelişiyor, farklılaşıyordu. Bu o kadar küçücük bir zaman parçacığında gerçekleşiyordu ki, bir cümleyi, kısacık, mini minnacık bir cümleyi ne kadar bir zaman diliminde söylerseniz işte o saniyeler içinde olan oluyordu bende.

Sanki kolumdaki saatten farklı bir zaman mevhumu vardı içimde. Saatin saniyesinin hareketini gözlemlerken benliğimde serkeş fikirlerin kasırgası çoktan başlamış, tüm bedenimi zıngırdatmış yorgun ve bitkin halde fikirleri bir örümceğin hassasiyetiyle örmüş birbirine bağlamış oluyordum. Bu sırada kurduğum cümle değiştiği için karşımdaki hiçbir şey anlamıyordu. Yeni edindiğim fikri paylaşmaya kalktığımda ise iş tekrarlanıyor yine fikrim değişiyordu. Dünyanın devamlı dönmesi gibi, hiçbir zaman tam olarak saati tam zamanında söyleyemeyiz. Söylemeye başladığımızda sözümüz zamana takılır, bittiğinde ise söylemek istediğim zaman geçmişte kalır. İşte bende ki bu hal yüzünden çevremdeki insanlardan uzakta, yalnız ve kimsesiz zamanı ölçmeye çalışıyorum, içimdeki, bendeki.

Daha sözcüklerden oluşan anlatımım bile söz ve konuşma ile zamana takılıyorsa, pekâlâ bendeki yazı yazma hali nereden çıktı? Yazı bir olgudur. Daha doğrusu içsel yaşanan bir olgunun olgunlaşmasıdır. Karışık, serkeş ve coşku dolu fikirlerimin sakin bir üsluba bürünmesi veya soyut kavramlarımın somut evrene bir tezahürüdür aynı bu evrene ait olmayan canlılığımın, bilincimin, öz benliğimin bir bedene, maddeye sirayeti gibi.

Her saniyede on üzeri kırk üç kez yeniden gerçekleşen "ben" i sözle, hepsinden ötesi yazıyla nasıl ifade edebilirim ki? Belki bunun mümkün olmadığını görmek ve yüzleşmek için yazmaya başladım. Ya da söz ve yazı sadece ucuz bir yakıştırmadır. Yaşadığım ve asla gerçek anlamda betimleyemediğim “ben” ve içsel deneyimlerimin basit bir yakıştırmasıdır. Belki sırf bu yüzden dolayı, asıl ile yakıştırma arasındaki farkı görmek için yazdım hep. Ucu gözükmeyen çöllerin engin sonsuzluğunda sözün nereye gittiğinin ve neleri yıkarak ayırt ettiğinin bir önemi olmadan yazdım hem de.

Efkârımın afaklarında yıldırım hızıyla dolaşarak kim olduğumu veya olmadığımı, görmek istediğimden yazdım. Aynaya bakıp kim olduğumu görmek gibiydi bu benim için. O yüzden yazmaya başladım. Kendimle yüzleşmek için.

Kendimi kendime, kim olduğumu yazarak ifade etmeliydim. Böylece hızlı, çok değişken olan fikirlerimin soyutluğundan bir kalıp çıkartıp, yazarak somutlaşabiliyordum. Kendime ne olduğumu ifade edebiliyordum. Dış dünyamda olması gereken kalıbı iç dünyamın alabildiğine dürüstlüğüyle sunmalıydım. Belki o zaman iki dünyamda barışır, çalkantılı hale gelmiş kişiliğim dinginleşir, yıkandıktan sonra banyoda oluşan sıcak su buharının aynayı esareti altına aldıktan sonra yavaş yavaş entropiye yenik düşüp kaybolarak yerine aynaya yansıyan suretimin belirmeye başlaması gibi. İşte yazmamın asıl sebebi anlaşılmak, bir başkası tarafından değil bizatihi kendim tarafından.

Platon “başlangıçta sadece söz vardır” demiş. Bu fikre karşı çıkmamakla birlikte bundan türetilen –özellikle dini çevreler tarafından- değişken ve çok çeşitli olmayan, sabit bir kader inancını asla benimseyemedim. Başlangıçta söz mü vardı bilemiyorum ama sonumuzun söz olup bunu belirleyeceği kesin gözüküyor.

Kendimize giden yollar çoktur, kimisi müzik yaparak, resim yaparak bu yolculuğunu gerçekleştirirken, kimisi de kahvede çay dağıtarak bu yolculuğu gerçekleştirir. Bense yazmaya çabalayarak bunu deniyorum. Çaba ile bunu ifade etmek istedim, çünkü hala gerçek anlamda içimi yazarak kelimelere sığdıramıyorum. Bir şeyi yapmakla o şeyi yapmaya çabalamak arasında cidden çok fark var. Ama yılgın değilim. Çabasızlığa erişmek için sabır ve uzun bir çaba gereklidir. Aynı yüce Mevlana’nın “Arayanlar bulamazlar, lakin bulanlar arayanlardır” sözü gibi. Nefes alıp vermek gibi olmalı yazı yazmak benim için. Şimdiki mücadelem, çabam budur.

KZ