Vazifeden Haşyete, Haşyetten Aşka Giden Yolun Adıdır, İhsan

Bekleyişin Sırrı: Vazifeden Haşyete, Haşyetten Aşka

“إِذَا جَلَسَ أَحَدُكُمْ فِي مُصَلَّاهُ مَا لَمْ يُحْدِثْ تَقُولُ الْمَلَائِكَةُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ، اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ”

“Biriniz namaz kıldığı yerde, abdestini bozmadıkça oturduğu müddetçe melekler: ‘Allah’ım onu bağışla, Allah’ım ona rahmet et’ diye dua ederler.” (Buhârî)

Bu hadis-i şerif, zâhiren bir oturuşu; bâtınen ise kulluğun kemal mertebelerini ihtiva eder. Namaz kılınmıştır. Farz eda edilmiştir. Emir yerine getirilmiştir. Lâkin kul kalkmaz… İşte o kalkmayış, sıradan bir sükût değil; bir iç muhasebe, bir haşyet ve nihayet bir aşka doğru terakkidir.

I. Vazifeden Doğan Ahlâk – Kurbu Ferâiz

Kulluk evvela vazife ile başlar. Kul, Rabb’inin emrine inkıyad eder. Farzlarını eda eder. Hududu muhafaza eder. Bu mertebe şeriatın nizamıdır; istikametin temelidir.

Resûl-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem’in rivayet ettiği kudsî hadiste şöyle buyrulur:

“وَمَا تَقَرَّبَ إِلَيَّ عَبْدِي بِشَيْءٍ أَحَبَّ إِلَيَّ مِمَّا افْتَرَضْتُ عَلَيْهِ”

“Kulum Bana, kendisine farz kıldığım şeylerden daha sevgili bir şeyle yaklaşamaz.” (Buhârî)

İşte bu, Kurbu Ferâizdir. Kul, farzlarla Rabb’ine yaklaşır. Burada disiplin vardır, ciddiyet vardır, itidal vardır. Bu mertebe olmadan diğerine geçilemez.

Ferâiz kapıdır.
İstikamet eşiğidir.
Nizamın kendisidir.

Lâkin kapıdan içeri girince yol henüz bitmez.

II. Haşyet ve Tavakkuf – Kabul Endişesi

Kul amelini yapmıştır. Namaz tamamdır. Fakat kalbinde bir ürperti başlar:

“Acaba kabul oldu mu?”

Kur’ân-ı Kerîm şöyle buyurur:

“وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلَىٰ رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ”

“Verdiklerini verenler ve kalpleri titreyenler; çünkü onlar Rablerine döneceklerini bilirler.” (Mü’minûn, 60)

Bu âyet, amel eden fakat kabulden emin olmayan kalbi tasvir eder. İşte namazdan sonra boynunu büküp sükût eden kul, bu hâlin içindedir.

Amel kuldan çıkar.
Kabul Rabb’den iner.

Amel beşerîdir.
Kabul ilâhîdir.

Bu yüzden arifler der ki: “Amelden sonra istiğfar, amelin kendisinden daha mühimdir.” Çünkü kul bilir ki amelinde kusur vardır. O huzurda tavakkuf eder; bir nevi ilâhî kabule dair iç işaret bekler.

Bu tavakkuf, bir iç mahkeme gibidir.
Kul kendi nefsini hesaba çeker.
Boynunu eğer.
Sükût eder.

İşte bu sükût, kabulün kokusudur.

Eğer amel kalpte kibir doğuruyorsa tehlikelidir.
Eğer amel kalpte tevazu ve haşyet doğuruyorsa ümit vardır.

III. İncizap ve Aşktan Doğan Ahlâk – Kurbu Nevâfil

Lâkin haşyetle bekleyen kulun kalbi bir müddet sonra incizap ile çekilir. Artık orada yalnız kabul endişesi değil; huzuru terk edememe hâli zuhûr eder.

Kudsî hadisin devamında şöyle buyrulur:

“وَلَا يَزَالُ عَبْدِي يَتَقَرَّبُ إِلَيَّ بِالنَّوَافِلِ حَتَّى أُحِبَّهُ”

“Kulum, nafilelerle Bana yaklaşmaya devam eder; nihayet Ben onu severim.” (Buhârî)

İşte bu, Kurbu Nevâfildir.

Ferâizde kul Allah’a yürür.
Nevâfilde Allah kula yönelir.

Burada artık amel vazife olmaktan çıkar; muhabbet olur. Kul huzurdan kalkamaz. Ne bir beklenti, ne bir çıkar, ne bir menfaat… Sadece yöneliş.

Aşktan doğan ahlâk işte budur:
İvazsız, garazsız, beklentisiz yöneliş.

Gazâlî Hazretleri’nin Şam Yolculuğu: Beklentiden Bekleyişe

İmam Gazâlî Hazretleri, Bağdat Nizamiye Medresesi’nin zirvesindeyken malumunuz üzre ontolojik ve epistemolojik buhran yaşadı. İlmin hakikatine dair sarsıcı bir kriz… Şöhretin, makamın, kelâmî tartışmaların kalbini doyurmadığını fark etti. Beldeyi terk etti. Şam’a doğru yola çıktı.

Şam uzaktan göründüğünde bir kuyunun yanındaydı. Susuz bir köpeği fark etti. Merhamet etti. Ayakkabısını suya salarak su çıkardı ve köpeğe içirdi. Birlikte Şam’a girdiler.

Gazâlî Emevî Camii’nin minaresine çekildi. Günlerce, haftalarca, aylarca ibadet etti. Fakat beklediği mânevî hâl gelmedi. Bir “elde etme” arzusu kalbinin derininde hâlâ vardı.

Me’yüs bir hâlde minareden inerek inzivasına son vermeyi düşündü. Hızla merdivenleri indi. Kapıyı açtığında ne gördü? Şehre birlikte girdikleri o köpek kapının yanında oturmuş, onu bekliyordu.

Hiçbir beklentisi olmadan.
Bir makam ummadan.
Bir hâl talep etmeden.

Sadece vefa ile…

Bu hâl Gazâlî’yi derinden sarstı. Maddî-manevî bir beklenti taşımadan bekleyen o köpek, ona saf yönelişin dersini verdi. O anda Gazâlî tekrar minareye çıktı. Artık ne bir keşif beklentisi vardı ne bir hâl talebi… Sadece Allah’a yönelmek.

İşte o vakit “gerçek Gazâlî” doğdu.

Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle buyrulur:

“ثُمَّ أَنْشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ”

“Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik.” (Mü’minûn, 14)

Gazâlî’nin minareden inişi bir insanın inişiydi;
geri çıkışı ise “halkan âhar” ile yeniden inşa edilen bir kulun yükselişiydi.

Vazifeden haşyete, haşyetten aşka geçen bir yolculuk…

Sonuç: Kullukta Kemal Mertebesi

Kulluk üç mertebede kemale erer:

1. Vazife – Kurbu Ferâiz (istikamet)
2. Haşyet ve Tavakkuf – Kabul endişesi (tezkiye)
3. Aşk ve İncizap – Kurbu Nevâfil (ihsan)

Vazife kapıyı açar.
Haşyet boynu büktürür.
Aşk kapıda tutar.

Namazdan sonra sükût içinde bekleyen kul, bu üç mertebenin kavşağındadır. Zâhirde oturur; bâtında terakki eder. Amel eder; sonra amelinden korkar. Korkar; sonra aşka çekilir. Ve sonunda beklentisiz bir yönelişe varır.

Bekleyen derviş muradına ermiştir. Çünkü murad, bir şey elde etmek değil; elde etme arzusundan arınmaktır.

İşte hakikî kurbiyet, ivâzsız ve garazsız bekleyişte tecelli eder.

KZ

Resûl-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem buyurur:

“الْمَلَائِكَةُ تُصَلِّي عَلَى أَحَدِكُمْ مَا دَامَ فِي مُصَلَّاهُ الَّذِي صَلَّى فِيهِ، مَا لَمْ يُحْدِثْ، تَقُولُ: اللَّهُمَّ اغْفِرْ لَهُ، اللَّهُمَّ ارْحَمْهُ”

“Biriniz namaz kıldığı yerde, abdestini bozmadıkça melekler ona dua etmeye devam ederler ve derler ki: ‘Allah’ım onu bağışla, Allah’ım ona rahmet et.’”
(Buhârî, Salât 87; Müslim, Mesâcid 272)

İşte tavakkuf hâlinin semâdaki karşılığı budur. Kul huzurda bekler; melekler onun için istiğfar eder.

Not:

1️⃣ Namazdan Sonra Bekleyene Meleklerin Duası

Sevbân radıyallahu anh rivayet eder:

“كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا انْصَرَفَ مِنْ صَلَاتِهِ اسْتَغْفَرَ ثَلَاثًا، وَقَالَ: اللَّهُمَّ أَنْتَ السَّلَامُ وَمِنْكَ السَّلَامُ، تَبَارَكْتَ يَا ذَا الْجَلَالِ وَالْإِكْرَامِ”

“Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem namazını bitirdiğinde üç defa istiğfar eder ve ardından şöyle derdi:
‘Allah’ım! Sen Selâm’sın. Selâm Senden gelir. Ey celâl ve ikram sahibi! Sen ne yücesin.’”

(Müslim, Mesâcid 591; Tirmizî, Salât 298 — sahih)

Burada büyük bir sır vardır...

Namaz bitmiş… Kul Rabb’ine yönelmiş…
Fakat hemen arkasından üç defa “Estağfirullah” gelir.

Niçin?

Çünkü amel yapılmıştır ama kusursuz değildir. Kul istiğfar eder; sonra Selâm ismine sığınır.

“Sen Selâm’sın” demek,
“Ben kusurluyum ama Sen kusurdan münezzehsin” demektir.

“Ve minke’s-selâm” demek,
“Selâmet de ancak Senden gelir; benim amelimden değil” demektir.

Bu dua, haşyet ile aşka geçiş kapısıdır. Kul, kendi amelinden medet ummaz; Selâm olan Rabb’ine dayanır.

Ah… Namazdan sonra bu kelamı söylemek, sanki şöyle demektir:

“Yâ Rabbi, huzurundaydım ama huzura layık değildim.
Yine de Sen Selâm’sın, ben Sana sığınıyorum.”

İşte vazife, haşyet ve kurbu nevâfil bu noktada birleşir.

---

2️⃣ Âyetü’l-Kürsî’nin Namaz Sonrası Fazileti

Resûl-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem buyurur:

“مَنْ قَرَأَ آيَةَ الْكُرْسِيِّ دُبُرَ كُلِّ صَلَاةٍ مَكْتُوبَةٍ لَمْ يَمْنَعْهُ مِنْ دُخُولِ الْجَنَّةِ إِلَّا أَنْ يَمُوتَ”

“Kim her farz namazın ardından Âyetü’l-Kürsî’yi okursa, onu cennete girmekten alıkoyan tek şey ölümdür.”
(Nesâî, Amelü’l-Yevm ve’l-Leyle 100; Taberânî, el-Mu‘cemü’l-Kebîr — sahih kabul edilmiştir)

Bu rivayet, namazdan sonra kalmanın sıradan bir adet değil; ebedî kurtuluşla irtibatlı bir hâl olduğunu gösterir. 

---

3️⃣ 33 Tesbihat Hadisi

Ebû Hüreyre radıyallahu anh rivayet eder:

“مَنْ سَبَّحَ اللَّهَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَحَمِدَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، وَكَبَّرَ اللَّهَ ثَلَاثًا وَثَلَاثِينَ، فَتِلْكَ تِسْعَةٌ وَتِسْعُونَ، وَقَالَ تَمَامَ الْمِائَةِ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، لَهُ الْمُلْكُ وَلَهُ الْحَمْدُ وَهُوَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ، غُفِرَتْ خَطَايَاهُ وَلَوْ كَانَتْ مِثْلَ زَبَدِ الْبَحْرِ”

“Kim her namazın ardından 33 defa ‘Sübhânallah’, 33 defa ‘Elhamdülillah’ ve 33 defa ‘Allahu Ekber’ der, böylece 99 eder; sonra yüzü tamamlamak için ‘Lâ ilâhe illallahü vahdehû lâ şerîke leh, lehü’l-mülkü ve lehü’l-hamdü ve hüve alâ kulli şey’in kadîr’ derse, günahları deniz köpüğü kadar da olsa bağışlanır.”
(Müslim, Mesâcid 146; Buhârî, Deavât 64)

Burada hem zikir hem mağfiret vaadi vardır. Vazife sonrası haşyetle bekleyene ilâhî bir müjde…

---

4️⃣ Namaz Sonrası Dua

Muaz bin Cebel radıyallahu anh’a Resûl-i Ekrem sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

“يَا مُعَاذُ، وَاللَّهِ إِنِّي لَأُحِبُّكَ، فَلَا تَدَعْ أَنْ تَقُولَ فِي دُبُرِ كُلِّ صَلَاةٍ: اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَىٰ ذِكْرِكَ وَشُكْرِكَ وَحُسْنِ عِبَادَتِكَ”

“Ey Muaz! Vallahi seni seviyorum. Her namazın ardından şu duayı terk etme: ‘Allah’ım! Seni zikretmem, Sana şükretmem ve Sana güzel kulluk etmem için bana yardım et.’”
(Ebû Dâvûd, Vitir 26; Nesâî, Sehv 60 — sahih)

Burada sır şudur: Kul amel yapmış ama yine yardım ister. Bu, haşyetin dildeki tezahürüdür.

Keyfiyetin Keyfi

Keyfiyetin Keyfi

Ey Talip...

Ârifler derûnlarında bilirler ki, çoğun çokluğu gönlü doyurmaz; lakin bir damla hakikat, bazen bir deryayı bastırır. Sevmede de böyledir: keyfiyet çokluğun perişan ettiği manayı toplar, güzelliğin özünü süzer. Nicelik perdesi ardında kıymetin sıratı görünmez olur; fakat nitelik, kalbe dokunan zarif bir el gibidir: sessiz ama tesirli.

Risalet-i Penâh Hazretleri buyurur:

“تَبَسُّمُكَ فِي وَجْهِ اَخِيكَ لَكَ صَدَقَةٌ”

“Bir kardeşinin yüzüne tebessüm etmen senin için sadakadır.” (Tirmizî)

Gördün mü Ey Talip, bir tebessüm… Çok mu? Hayır.

Ama keyfiyeti, nice hediyeden, nice sözden daha derin bir iz bırakır. Bir gülümsemenin, bir gönlü diriltmesi; işte nitelik ile niceliğin farkı burada tebarüz eder.

Ömrün Kısalığı ve Gözyaşının Temizleyici Kudreti

Allâh celle ve celalehu şöyle ferman buyurur:

“كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً اَوْ ضُحٰیهَا”

“Onu gördüklerinde (dünyada) ancak bir akşamüstü yahut bir kuşluk vakti kadar kaldıklarını sanırlar.” (Nâziât, 46)

Ey Talip,

Ömrün bu kadar kısa olduğu bir menzilde, çoklukla övünmek neye yarar? İnsan, bir akşamüstü misafiri kadar durup göçtüğü bu menzil içinde ancak nitelikli olanı taşır ebediyete.

Bir güzel söz, bir temiz yürek, bir samimi teveccüh; işte kulun gerçek sermayesi bunlardır.

İnsanın gönlü bazen yağmur yüklü bulut gibi çöker, bazen de kaderin ince terazisinde terbiye olunur. Bu hâli arifler şöyle izah eder:

“Kulun meylini veren de Hakk’tır, onu terbiye eden de Hakk’tır.”

Ne hoş nüktedir bu:

Gözyaşı, sevginin abdestidir.

Zîrâ
gözyaşı, kalbi yıkar; aşkın pasını alır; insanı yeniden insan eyler. Gözyaşında hem bir secde, hem bir arınış, hem bir dönüş vardır.

Menzil-i Hakikatte Keyfiyetin Üstünlüğü

Bütün bu bahislerin kıblesi şuna çıkar:

Hakikat, çoklukta değil; özde gizlidir.

Sevmenin güzeli az ama sahih olandır. Amelin güzeli az ama ihlasla işlenenidir. İnsan da eşyayı çokluğuyla değil, taşıdığı mana ile kıymetlendirir.

İmam Gazâlî Hazretleri bu hususta şöyle der:

“Az dahi olsa ihlas ile yapılan amel, çok olup gösterişle yapılan amelden üstündür.”

Bu kelam, keyfiyetin nihaî hükmüdür.

Hatime

Böylece gönül seferimizde tebessümden gözyaşına, ömrün kısa menzilinden sevmenin hakikatine uzanan bir yol tuttuk. Her bir menzil, diğerine kapı oldu. Çünkü Hak katında değer, çoktan değil, özün cevherinden doğar.

Kendini bilmez nâdanların feryâdı çoktur; lakin hakikat incelikte saklıdır. Görmez misiniz ey talip, bazen bir bülbül tek bir nefesle geceye ruh verir, onu diriltir. 

KZ

Not: Yukardaki yazı, bu şarkının bendeki in’ikâsı oldu.

Bir küçük tebessüm yeter bana
Çok sevme, beni güzel sev
Bir küçük tebessüm yeter bana
Çok sevme, beni güzel sev

[Nakarat]
Yüzümü tut, gözyaşımı öp
Hayat bir masal kadar kısa
Neden hep meyil yasa
Hayat bir masal kadar kısa
Neden hep meyil yasa

Eda Baba

Sükût

Zaten yanmışın halinden ne bilsin ham, sükût gerekir bize gayr-ı vesselam

Hazreti Mevlânâ

Menfaat Aşkı Parçalar

Menfaat aşkı parçalar; lâkin aşka meftun öyle bir kahraman vardır ki adı İhsan’dır, o da menfaati tek darbede katleder.

Menfaat, aşkın safiyetini zedeleyen; gönül sahrasına kara gölgeler düşüren bir puttur. Zira menfaatin girdabına kapılan, aşkı değil kendi çıkarını besler. Lâkin aşk, kendi hakikatinde müstağnîdir; “lâ şerîke leh” misali bir tektir. Aşka meftun olan kahramanın adı, hakikaten ihsandır.

İhsan, sadece insana değil, varlığa da vefa gösterir. Nitekim Resûl-i Ekrem Hazretleri (sallallahu aleyhi ve sellem) buyurur:

“اَلإِحْسَانُ أَنْ تَعْبُدَ اللهَ كَأَنَّكَ تَرَاهُ، فَإِنْ لَمْ تَكُنْ تَرَاهُ فَإِنَّهُ يَرَاكَ”

“İhsan, Allah’ı görüyormuşçasına kulluk etmendir; sen O’nu görmesen de O seni görmektedir.” (Buhârî, Îmân, 37)

İşte bu ihsan hâli, menfaati tek darbede yere serer. Çünkü menfaat nefse bağlıdır, ihsan ise Hakk’a. Nefis menfaatle bağlanır; gönül ise ihsanla hürleşir. Çünkü ihsan eden, karşılık beklemez; “sağ elinin verdiğini sol el bilmez.”

İmam Gazâlî Hazretleri dahi der ki:

“İhsan, kalbin cömertliğiyle kulun Hak katındaki kıymetini gösterir. Menfaatin izleri silinir; yalnızca rıza kalır.”

KZ

Ah Min-El-Aşk...

Başlangıçta madem sadece aşk vardı, o halde levhada yazılı olan tek şey o olmalıydı. Allâh, evreni aşkla yarattı.  Bilinmek istemişti. Bilinmenin yolu da, ancak bir başka bir’le mümkün olabilirdi. Öyle ya, bir bilen ve bilinen olacak ki bilme eylemi gerçekleşsin. Tek mutlak BİR, kendinden, başka bir  yarattı. Böylece ikililik yaratıldı. Bu evren ikililik ile ancak var olabildi. Ayna, aynadaki gölge ve aynaya bakan ; tüm sıfatlar böylece evrene tezahür etti. Tekliğin bu evrene tezahürü, ikililik olarak gerçekleşti. Tüm bu tezahürlerin tecelliyatları, aşk ile gerçekleşti.

Varlıklar iki âlemden yaratılırlar; biri halk âlemi, diğeri emir âlemi. Evren ve içinde her ne varsa, hepsinin bir yaratılış anı, bir de fena bulacağı (iade olacağı) anı vardır. Bu yüzden bu evren bir gün fena bulacaktır. Fena buluncaya kadar bu zıtlıkların tezahürü devam eder. Ta ki entropi, maksimum değere ulaşıncaya kadar. Entropi, maksimum değere ulaşınca, hareket durur ve maddi âlem son bulur. Maddenin kıyameti koparken mana kıyam eder.

Diğeri ise, emir âlemidir ki; ruhumuz o âleme aittir. Emir âleminde yaratılan hiç bir şey fena bulmaz. Emir âleminde “yaratılan” her şeyin bir başlangıcı varken sonu yoktur. Madde âlemindeki canlılık (ruh) , işte bu yaratılışla emir âleminde yaratılmış, buraya gönderilmiştir. Canlılık (RUH) , bu âlemde bir nevi esir durumundadır. Bu esaretten canlılığı kurtaracak olan tek şey, bu evrenin güçlerini yaratan Aşk’tır.

Aşk, kudretin bu evreni yarattığı elidir. Ve ancak bu el, canlılığa, bu âlemde özgürlüğünü verecektir. Aşk da emir âlemindendir. Bu sebeple, yüzüğün üzerindeki levhada yazılı olan; o Aşkın, yaktığı, kavurduğu feryattır. Zaten bu âlemin bir diğer ismi de feryat âlemi değil midir?

Bu aşk ateşinin feryadının altında ise, kulu yani yananı , edebe çağıran, haddi aşıp sadakat ve vefadan ayrılmamasını tembih eden ; ”edep ya hu” yazılmalıydı. Ve bu yazı, levhanın hemen arkasında olup, tene temas etmeliydi ki, aşkın tutuşturduğu bu kişinin hicab-ı kibriyasını yakarak bedeninin selametini,  huzurunu ve afiyetini bozup  da onu harap etmesin.

Aşığın ne arı, ne namusu vardır.  Aşığın kendi halinde bir edebi vardır ki, tariflere sığmaz bir edeptir bu. Aşığa aşkından başka ne edep vardır ki gönlüne düşsün.

Yüzük, parmağa takıldığında parmak boşluklarına gelecek şekilde 4 adet hu yazılıdır. Bu, İki “hu”nun -aynadaki akisleriyle birlikte dört-, dört elemente (hava, su, ateş, toprak) tekabül edişidir. Bu aynı zamanda, evrenin dört büyük kuvvetine de denktir.Belki de, öldükten sonra dört tekbirle uğurlanmamızın da aslı budur kim bilir? İkisi düz ikisi akistir. “İki’de bir bilindi, bir’de iki silindi” bu anlamdadır. 

Ne gariptir ki Allah, bu âlemi yaratmayı dilediğinde “Kef ve nun”u, iki harfi BİRleştirip,  “Kün” dedi.  Cemal ve Celal, Rahman ve Rahim, Allah’ta birleşti.

O iki, nasıl ki BİR iken iki oldu,  şimdi de tekrar BİR oldu ve nokta ona sembol oldu. Noktadan geldik, noktaya gidiyoruz. Nokta, bizim bu âleme geçişimizin sembolüdür... Noktanın ötesinde ise , "mutlak vücut" var. Böylece “Vav” da “he” ye tabi olarak O’nun hüviyetini,  mutlak varlığını ortaya koydu.

Böylece bu nokta, aşkın 16 alâmetini temsilen,  aşk feryadı olan "ah"ının  etrafına nakşoldu. Gümüşün parlaklığı, minenin karanlığıyla öylece sarmaş dolaş cem oldular. Lütfü ile kahrı bir olmuş,  alan veren razı olmuş; parmağa, Hakk’a ait olmanın, gerçek aidiyetin nişanı olmuş.
KZ

Edep Ya HU

Edep kelimesi birçok dilde karşılığı olmayan Arapça bir kelimedir. Türkçe sözlükte, toplum töresine uygun davranmak, incelik ve terbiye olarak nitelendirilen kelime, ıstılahı(teknik) olarak hayatın her yönünü kapsayan görgü ve ahlak kuralı olarak yorumlanır. Arapça kamuslarında kelime anlamı “terbiye” olan edep, bir şey hakkında uygun şekilde gitmek, davranmak olarak kaydedilmiştir. Bu kelimenin anlamı o kadar latiftir ki,  paragrafın başında söylediğim gibi birçok dilde tam olarak karşılığını bulamazsınız. Edep bir yaşam biçimidir. Bazen soluk alma ve vermedir. O soluğu alır verirken uygun bir hal içinde yapmaktır. Etrafa zarar vermeden almak ve vermek gibidir. Çoğu zaman ne soluduğunu bilme halidir. Kimlerin nefeslerini içine çekip bıraktığını düşünmektir. Yaşamak ve en önemlisi neden var olduğunu bilmektir ve haddi bilip sınırı aşmamaktır.

Edep üzerine şöyle etraflıca düşünüp, hakkında yazılmış eserleri göz önünde bulundurunca insanın nutku tutuluyor ve hakkında yazı yazmaya kalkışmaya cüret edemiyor. Çünkü edepten bahsetme bir edebi gerektirir. O da edebi bilmekten geçer. Hâlbuki “Edebin hatası kendini edepli saymaktır.“denmiştir. İş böyle olunca uzun zamandan beri hakkında yazmayı düşündüğüm bu konuyu hep tehir ettim. Ancak Mevlana’nın “İnsan yüce bir âlemdendir, bayağı değil, bunu bil! Bu feleğin devranındaki coşku ve güzellik edeptir.“ dediğini okuyunca kendime “Mademki bu evrendeki coşku ve güzellik bir edeptir. O halde bahsettiğimiz her şey ondandır.”diyerek bir ruhsat çıkardım.

“İlim, apaçık bir sualdir. Aşk ise gizli bir cevaba benzer.“diyen Muhammed İkbal aşkın edeple olan ilişkisine işaret etmiştir. Aşkın tüm sorulara cevap verebileceğini ifade ederken, cevabın gizli olması onun edebindendir. Her ne kadar aşk taşkın bir güçse de onun edeple olan dostluğu kadimdir. Aşkı ateş olarak değerlendirirsek edebi de örse inen çekiç olarak görmeliyiz. Ve örsün üstünde biz. Şimdi konumuzda edeple birlikte aşkta yerini aldı. Çünkü aşksız bir edep, edepsiz bir aşk düşünülemez. Edebiyata baktığımızda bunu rahatlıkla görebiliriz. Âşıksız bir edebiyat veya edebiyatsız bir âşık görülmemiştir. O şiirler, o sözler ulvi bir duygunun yansımaları olmuştur her zaman. Bizim kültürümüzde âşıkların sanat ve edebiyatla ilgileri ortadadır. Nasıl olmasın ki? Âşık, maşukuna duyduğu aşkı mükemmel bir ifadeyle izah etmelidir. Bu izah öyle bir üsluba bürünmeli ki maşukun gönlünü hoşnut edilmelidir.

Sonuç, aşk ateşinden yanan bir yüreğin feryadı bile maşukunu rahatsız etmemelidir. Latif bir izhar olmalı bu. Tasavvuf ehli bu ifadeyi “Ah min-el AŞK” olarak dile getirmiştir. Ortada bir feryat var lakin o feryatta bile edepten maşukun adı gizli olarak zikredilir. Çünkü Maşuk olan yüce yaratıcı aşığından tek şekilde bir şikâyet ve niyaz kabul eder. O da sadece “AH”tır. Arapça “AH” kelimesi “elif” ve “he” harflerinden oluşur.  Elif lafzatullahın ilk harfidir. Son harfi de “he” dir.  Bir nevi âşık ah diye inlerken de maşukunun ismini dilinden düşürmez. Bundan dolayı bu âlemin bir diğer ismi de “Feryat Âlemi”dir. Gelişimiz den gidişimize kadar feryat eder dururuz. Bu feryat edişimizi edep dairesinde yaptığımızda gelişmeye tekâmül etmeye başlarız. Çünkü işin içinde sabır vardır. Hasretliğin vuslata olan sabrıdır bu.

Öd ağacı ateşe atılmadan, miskte ezilmeden koku vermezmiş. Bir demircinin elindeki metal gibi kâh ateşte kâh tepemize inen çekiçle girdiğimiz haldir, edepli olma hali. Şekil almak, anlamlı bir hal almaktır, bir üstadın elinde edeplenmek. Bu anlamda edep sabır olmuştur.

İnsan öz itibarıyla maden veya kıymetli taşlara benzer. Kıymetli taş denince herkesin aklına karbonun bir modifikasyonu olan elmas gelir. Yer altından çıkartılan elmasın kıymetini belirleyen dört unsurdan biri kesimidir. Kesim bir elmas için çok önemlidir. Parlaklığının ve ışıldamasının iyi ve kötü konumunu bilmek gerek. Işığın bir yüzeyden direk olarak açık beyaz ışık gibi görünmesine elmasın parlaklığı denir. İdeal açılarla kesilen bir elmas gibi beşerinde yontulması gerekmektedir. Ancak unutmamak gerek ki yontulan kısım elmasın hacminden kaybettirir. Kişinin de yontulan kısmı kesif âleme ait edebin kabul etmediği kabalıktır. Buna sebeptir ki “Her şey incelikten, insan ise kabalıktan kırılır.”denir.

Veya ocak, tencere ve yemeğe benzer bu hal. Aşk ve edebin kaynaşmasından ortaya çıkan kemalat lezzeti gibi.  Aşk ocağa benzer ateş gibi yanar ancak boşuna yanmamalıdır. Edep pişmesi gereken yemeği hazırlamaktır. Tencere içine girip o ateşin üzerinde konmaktır. Yani kendini hazırlamaktır. Çünkü yemek sensin. Yenilecek olan sensin. Şayet yemeğin malzemeleri güzelse kıvamı da iyi ayarlanmışsa güzel kokular vererek pişer. Ancak malzemeler çürük ve kötüyse onlardan güzel yemek yapılmaz. Ateş her yemeği pişirir ancak her yemeğin talibi olmaz. Mevlana’nın ”Güneş herkesin üzerine eşit doğar ama gül başka, leş başka kokar.”demesinin anlamı budur.

Aşk ateşiyle yanan bir can edeple şekil alır. Bu şekil alma onu kemalat mertebelerinde ilerletir. Beşerin kemale ermesi için iki günü bir birine eşit olmaması gerekir. Çünkü burası âlem-i imkân ancak burada mümkün olunur. Donanımsal olarak mükemmel yaratılan insan, âlem-i imkânla kurduğu ünsiyet miktarınca, burada olgunlaşarak kemalat mertebelerini geçer ve Rabbiyle ünsiyet peydah eder.  Bir elbise olan bedenin bile oluşması maddi kemalat yolculuğunun bir sonucudur. Yoksa Allah bu kevn ve fesat âlemini “Emir Âlemi”nden yaratırdı da kimse ne âlemin ne de kendinin künhüne vakıf olamazdı. Öyle ya; bu âlem olmalıydı bizi, bize tarif.  Zaman, süreç sebep ve sonuç ilişkileri olmalıydı. Çünkü amaç bizim mümkün olmamızdı. Bu sebepten sünnetullah(Allah’ın âdeti) gereği âlem-i imkân “halk” âleminden yaratıldı. Yoksa Allah öteki şekilde de yaratmaya muktedirdi.

Halk âleminde sürecinin kemalatına eren bedene insan teşrif ederek madde kıyamını gerçekleştirerek geldiği yere, dönüş yolunda yani aslına rucu etmesiyle de mana kemalini gerçekleştirecektir. Böylece “El insanu remz–ul vucud - İnsan varlığın nişanıdır.”hükmünce varoluş gerçekleşir. Buna vakıf olup kendini meratibe teslim edip, kemale eren insana “Halife” denirken ve tüm kâinat(kuvvetler-canlılar) halifeye boyun büküp, secde ederken,  bundan gafil olan içinde “İnsan çok zalim ve cahildir.” veya “Hayvandan da aşağıdır.”denir. Çünkü hayvanın etinden, sütünden, tüyünden, vs. her yerinden istifade edebilirken bu nevi kişilerin hiçbir faydası yoktur âleme.

Sanırım biraz daha edep mefhumu şekillenmeye başladı. Müsaadenizle şimdi biraz daha farklı bir mana vererek edebin tanımını yapalım. Edep; insan olmaktır, kişinin kendisiyle(enfüsi), parçayla(eşyayla) ve bütünle(kâinatla) yani afakla ve elbette ki HAKK-Hakikatle kurduğu ünsiyettir. Bir diğer deyişle bakmanın ve görmenin yani bakışın fıtrattan aşina olduğu haldir ki bu halka hizmetin Hakk’a hizmet olmasının idrakidir. Ahlakın altın oranı ve kâinatı bir noktada toplayarak TEVHİD’e erme halidir.

Şimdi de Küll’de cüz’ü, cüz’de küll’ü görmek ve onlarlar kaynaşabilmenin sonucu olarak Tevhid’e ulaştık. Daha doğrusu Tevhidin tahakkuku esnasında edep kendiliğinden ortaya çıktı. Bu gerçeği yaşayan kişi Hakk aşkıyla yanar. Gözünde ki perde kalkmış “Halk” batın olmuş “Hakk” zahir olmuştur. Halka hizmeti, onların yolunu açıp, işlerini kolaylaştırıp Hakk’a davet coşkusuyla yanmasına sebep olur. Yoksa Hz.Muhammed miraçta Allah’la mülakat yaptıktan sonra “Cemalullah”a şahit olan biri olarak nasıl yeryüzüne geri gelebilirdi? Bu tevhidi gerçekleştirebilmiş olmasa buraya gelmez, gelse bile bir an dahi kalamazdı. İşte üstün ahlakı ile edebe en büyük örnek böylece o olmuş oldu. Zaten üstün bir ahlak üzere olduğu beyan edilmiyor mu?

Bu noktadan baktığımızda garip ama bir gerçekle karşı karşıya kalıyoruz. Edep her hale göre şekil alıyor ve manası duruma göre değişiyor, genişliyor. Çünkü kişinin konumu değiştikçe olaylara bakışı da değişiyor. Olaylara bakış değişince görebildiği de değişiyor. Yazının başında edebin “Bir şey hakkında uygun şekilde gitmek, davranmak olarak” sözlüklere kaydedilmiş olduğunu aktardığımı hatırlarsanız. Buradan yola çıkarak kişinin tecrübesi arttıkça davranışının deneyime uygun bir şekil almasına da edep diyebiliriz. Bu esasında eskilerin tabiriyle “Kalpte oluşan halin ahlaka sirayeti.”dir ki sonuçta yaşanan deneyimler kişiyi tekâmül ettirmiş ve olayları yorumlayışından edindikleriyle ahlaki bir davranışa bürünmüş olmaktır. Böylece olaylara bakış-yorum kişinin edebini belirlemiş oluyor.

Her şeyin bir kılıfı vardır. İnsanın kılıfı da bedenidir. Beden bir nevi zarf gibidir. İtibar özedir, kılıfa veya zarfa değil. Basit insanlar, öteyi göremeyen mazrufla(zarfa konulan) değil de zarfla ilgilenenlerdir. Bakış bu noktada devreye giriyor. Çünkü bakılan bakanın görebildiği kadardır. Ve ne kadar basiretli bakabiliyorsa o kadarını görebilir. Bu yüzden “Rabbini tanımak için O’na bakmalısın, O’na bakmak için kendine bakmalısın, kendine bakmak için insanlara bakmalısın, insanlara bakmak için etrafına bakmalısın, etrafına bakmak için bakanlara (bakmasını bilenlere) bakmalısın. Çünkü her bakan görmez, her gören de bakmaz.  Gözler görmez, gören bilinçtir.” denmiştir.

İnsan öte âleme intikal ettiğinde geride bıraktığı bedene şayet itibar edilseydi toprağın altına konulup, terk edilmezdi. Hz.Mevlana özün asıl olduğu, kılıfın itibar görmediğini ifade için “‎"Kim demiş gül yaşar dikenin himayesinde? Dikenin itibarı ancak gül sayesinde" diyerek izah etmiştir.

Bakmak görmek ve bakış işte bu noktada edebin şekil almasında bir parçası olmaktadır. Edebin aşkla, sabırla, kişinin kendi ve evrenle olan ünsiyetinin sonucu olan tevhitle, deneyimle ve bakışla olan ilişkisini ifade etmeye çalıştım. Takdir edersiniz ki yabancı dillere bile tercümesi yapılamayan bir kavramı yazı yazmak suretiyle ifade etmek hayli güçtür. Şimdi de edebin hareket ve fiille olan ilişkisini anlatmaya çalışacağım.

        Allah her şeyi bir ölçüye göre yaratmıştır ki kul da bundan ibret alarak her hareketinde ölçülü olmak zorundadır. Bu ölçü nerede, ne zaman, ne kadar ve nasıl konuşacağını veya hareket edeceğini bilmesiyle gerçekleşir. Ölçülü olmak Kontrollü olmak demektir. Ölçünün aşıp taşmaması veya az kalıp yetmemesi gibi durumların ortaya çıkmaması için kontrol(murakabe) şarttır. Bu murakabe sonucu kalpte hâsıl olan bu halin istikrarı ahlaka sirayet eder. “Allah’ın ahlakıyla ahlaklanın.”emriyle insanın muhatap olmasının sebebi budur. Murakabe vücut iklimine istikrarı getirir. İstikrarın istikamet üzere olması bedeni selamete eriştirerek edep halinde kendini gösterir. Diri, ilim sahibi, iradesinde kudretli, ferasetli (bakışı, görüşü açık), analiz kabiliyeti ve kelamında hikmetli olmak Allah’ın ahlakıyla ahlaklanmak olunca edep de kendini -soyut kavram olan ahlakı- somut hale getirerek fiil olarak ortaya çıkar.

Ölçü demişken,  esasında afaktaki (evren) tüm ölçüler insanın iç ahvalinin birer sembolüdürler. İnsanı insana tarif için sembol olmuşlardır. Aynada ki aksimiz gibi. Bilim insanlarına göre ayın tek yüzünün gözlenebilmesinin sebebi; Ayın kendi etrafında dönme hızı ile dünya etrafındaki ortalama devir hızının eşit olmasıdır. Bu dikkat çekici zamanlama ayın dünyaya hep aynı yüzünü göstermesine yol açar. Ancak hikmet ehli bu fenomeni edep dairesinde değerlendirmişlerdir. Yeryüzünde hayatın oluşmasında önemli faktörlerden biri olan ay canlılığa, Hakk’ın tecelliyatı olan eşrefi mahlûkat olan insana hürmetinden sırtını dünyaya dönmeyip sadece tek yüzünü çevirmiştir. Ayın bu hali bile insan olana yeterli bir ibrettir. Sırtını dönmek Kur’an da pek hoş karşılanmaz. Şeytanın bir edepsizliği olarak değerlendirilir. Bu Kur’ani edeptendir ki mürşitlerin huzurundan çıkılırken sırt dönülmez. İnsan nasıl maşukuna sırtını dönerek gidebilir ki. Eski bir Türk âdetidir ki, misafirin kapı önünde ki ayakkabıları burunları dışarı çevrilmeden haneye dönük şekilde bırakılar. Yani içeri girerken nasıl çıkardıysa o şekilde sırtını dönmeden giyer ve çıkar. Âdetin iki anlamı vardır. Biri o hanenin kapısı o ziyaretçiye devamlı açık olduğu, diğeri ise asla birbirlerine yüz dönmeyeceklerini ifadedir.

Neden’i-Niçin’i sormayıp yaşanan olayların haktan geldiğini bilerek büyük bir içtenlikle göğüslemektir edepli olmak. Çünkü her halin geçici olduğunu akıldan çıkarmamak gerek. Tüm bu halden hale geçiş insanın tekâmülü için gereklidir.

“

Celâliyle zâhir olsa bu da geçer be yâ hû

Cemâliyle ayan olsa "Bu da geçer" de yâ hû

Bî-karardır felek dâim döner, durmaz hiçbir an

Dursa bir an ne yer kalır, ne gök kalır be yâ hû

Kâhî zulmet, kâhi envâr bir bir ardın devreder

Kâhî lütuf, kâhi kahır O'ndan olur be yâ hû

İmtihan için oluptur dâima neş'e, azap

Sen seni bilmek içindir kahrı, lütfu be yâ hû

“

Ay’a bakarsın bir hilaldir. Bir bakarsın yarım ay olmuş, bir bakarsın dolunay, sonra yeni ay olmuş ve devretmiştir. Her halin, kederin de gamın da, neşenin de ızdırabın da geçici olduğunu bilmektir. Çünkü eşya zıttıyla kaimdir ve bilinir. Güneş batıp ta karanlık gelmese aydınlık bilinemezdi. Tekâmül için inişler ve çıkışların olması gerek. Kul bu inişler ve çıkışlarda Rabbinin kendisine olan ikramını reddetmemeli, O’ndan razı olmalı.

KZ