Bir İskambil Destesi Üzerinden İnsan, Sadakat ve Ahlâk Üzerine
İnsanın en büyük kaybı, sahip olduğu kıymetleri yitirmesinden evvel, o kıymetlerin kendi iç dünyasındaki yerlerini kaybetmesidir.
I. Fıtrat: Yaratılışın Aslî Nizamı
Her şeyin bir fıtratı, her fıtratın bir nizamı, her nizamın da kendisine mahsus bir hikmeti vardır.
İnsan, dünyaya başıboş bir varlık olarak gelmez. Onun yaratılışında birtakım istidatlar, temayüller, kabiliyetler ve ahlâkî hakikatlere yönelme imkânı mevcuttur. Akıl, vicdan, merhamet, adalet hissi ve hakikati arama arzusu, bu yaratılışın mühim unsurlarıdır. Fıtratı bugünün lisanıyla tarif etmek istersek, bir bakıma insanın fabrika ayarları diyebiliriz. Ne var ki bu tabir, insanı iradesiz bir makineye indirgemek için değil, yaratılışında mevcut olan aslî istikameti anlatmak içindir.
Kur'ân-ı Kerîm bu hakikate şöyle işaret eder:
فِطْرَتَ اللّٰهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْهَا
"Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata..."
(Rûm sûresi, 30/30)
Bu âyetin işaret ettiği hakikat, insanın yaratılışında ilâhî bir ölçünün bulunduğudur. İslâm ise bu ölçünün, insanın ferdî ve içtimaî hayatına nasıl aksetmesi gerektiğini bildiren en mütekâmil nizamdır. Fıtrat yaratılışın istikameti, İslâm ise bu istikameti aydınlatan ilâhî rehberdir. Fakat insan, diğer mahlûkatın pek çoğundan farklı olarak, kendi yaratılış nizamına muhalefet edebilecek bir iradeye de sahiptir. İşte ahlâkî mesuliyet tam burada başlar.
II. Bir İskambil Destesinin Anlattığı Hakikat
Meseleyi müşahhas hâle getirmek için bir iskambil destesini ele alalım. Farz edelim ki fabrikadan çıkan bir deste, belirli ve muntazam bir tertibe sahiptir. İlk sırada maça kartları bulunur. Maça asından başlanır; iki, üç, dört diye devam edilir ve vale, kız, papaz ile bu takım tamamlanır. Ardından karo kartları aynı tertiple gelir. Sinek ve kupa kartları ise bunun aksi istikametinde sıralanmıştır. Papazdan başlanır, kız ve vale takip eder; sayılar azalarak devam eder ve nihayet asa ulaşılır.
Burada bizi alâkadar eden husus, kartların niçin böyle sıralandığı değildir. Bu tertibin bir mecburiyet yahut bütün destelerde geçerli bir kaide olması da gerekmez. Asıl mesele, başlangıçta bilinen bir nizamın mevcut olmasıdır. Deste kapalı olsa bile hangi kartın ardından hangi kartın geleceği malûmdur. Çünkü her kartın bir yeri, her yerin bir mânâsı, bütünün ise kendisine mahsus bir ahengi vardır. Birinci kartı bilen, ikinciyi tahmin etmek zorunda değildir; bilir. Onuncu kartı bilen, on birincinin ne olacağı hususunda tereddüde düşmez.
İşte fıtrata sadık bir insanın ahlâkî istikameti de buna benzer. Onun hangi hâdisede nasıl davranacağını mutlak surette bilemeyiz; zira insan irade sahibi bir varlıktır. Fakat adalete bağlılığını, emanete riayetini, doğruluğunu ve merhametini tanıyorsak, karşılaşacağı hâdiselerde hangi esaslara müracaat edeceğini büyük ölçüde öngörebiliriz. Çünkü kendisini idare eden bir ahlâkî nizam vardır. Böyle bir insanın hayatında tesadüfler bulunabilir; fakat prensipleri tesadüfe terk edilmiş değildir.
III. Küçük Günah: Yerinden Oynayan İlk Kart
Şimdi bu muntazam desteden tek bir kartı çıkarıp başka bir yere yerleştirelim. Görünüşte büyük bir değişiklik olmamıştır. Deste hâlâ elli iki karttan müteşekkildir. Ne bir kart eksilmiş ne de destenin şeklinde dikkate değer bir bozulma meydana gelmiştir. Fakat artık ilk tertip bozulmuştur. Bir kartın yer değiştirmesi, yalnızca o kartı ilgilendirmez. Yerinden çıkarıldığı ve yeniden yerleştirildiği noktalar arasındaki bütün münasebeti değiştirir. İşte küçük günahı bu misalle düşünmek mümkündür. İnsan bazen bir yalan söyler ve bunu ehemmiyetsiz görür. Bazen haksız bir söz sarf eder, bazen bir emanete karşı dikkatsiz davranır, bazen de vicdanının ikazını duyduğu hâlde ona kulak asmaz.
Sonra kendi kendisine şu mazereti ileri sürer:
"Ne olmuş yani? Küçük bir şeyden ne çıkar?"
Hâlbuki mesele yalnızca o fiilin büyüklüğü veya küçüklüğü değildir. Mesele, insanın kendi ahlâkî nizamına müdahale etmiş olmasıdır. İlk yalan, ikinci yalanı zarurî kılmaz; fakat onu söylemenin önündeki vicdanî engeli zayıflatabilir. İlk haksızlık, insanı mutlaka zalim yapmaz; fakat haksızlığın mazur görülebileceği bir kapı aralayabilir. İlk ihmal, bütün mesuliyetleri ortadan kaldırmaz; fakat ihmalin alışkanlığa dönüşmesine zemin hazırlayabilir.
Böylece günah, yalnızca geçmişte kalmış bir fiil olmaktan çıkar; gelecekteki tercihler üzerinde tesir icra eden bir unsura dönüşür. Üstelik insanın en tehlikeli hâli, kartın yerini değiştirmesi değil, değiştirdiği yeri artık doğru zannetmeye başlamasıdır. Zira hata ile hataya alışmak aynı şey değildir. Hata vicdanı rahatsız eder. Alışkanlık hâline gelen hata ise zamanla vicdanın sesini bastırabilir.
Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:
كَلَّا بَلْ رَانَ عَلَىٰ قُلُوبِهِم مَّا كَانُوا يَكْسِبُونَ
"Hayır! Bilakis işleyip kazandıkları şeyler kalplerinin üzerini paslandırmıştır."
(Mutaffifîn sûresi, 83/14)
Buradaki kalbî paslanma tasviri, günahın insanın iç âleminde birikerek meydana getirebileceği tahribatı anlamak bakımından fevkalâde mânidardır. Bir kart yerinden oynar, ardından bir başkası, sonra bir başkası... Nihayet insan, başlangıçtaki tertibi hatırlamakta dahi güçlük çekebilir.
IV. Büyük Günah: Destenin Bütünüyle Karışması
Şimdi aynı desteyi başka bir şekilde düşünelim. Bu defa yalnızca bir kartın yerini değiştirmiyoruz. Desteyi ikiye ayırıyor, her iki parçayı birbirine geçiriyor ve maharetli bir iskambil sanatkârının, yani bir cardistin yaptığı gibi desteyi birbiri ardınca karıştırıyoruz. Biraz evvel maça asını takip eden maça ikilisi artık bambaşka bir yerde bulunabilir. Papazın yanında üçlü, kupanın ardından sinek, karonun peşinden maça gelebilir. Deste yine aynı destedir. Kartların adedi değişmemiştir. Fakat düzen kaybolmuştur. Büyük günahın insanın ahlâkî hayatında meydana getirebileceği sarsıntıyı da bu misalle tasavvur edebiliriz.
Bazen insanın işlediği tek bir ağır günah, hayatındaki birçok münasebeti birden sarsar. İtimat zedelenir, vicdan yaralanır, muhakeme bulanıklaşır, şahsiyetin farklı cepheleri arasında çatışmalar meydana gelir. Üstelik bazı günahlar, kendilerini muhafaza edebilmek için başka günahlara ihtiyaç duyurur. Bir yalanı saklamak için ikinci bir yalan söylenir. Bir haksızlığı müdafaa etmek için başka bir haksızlığa müracaat edilir. Bir ihaneti gizlemek için sadakat görünüşüne bürünülür. Böylece başlangıçta tek bir fiil gibi görünen kötülük, insanın hayatında birbirini besleyen bir münasebetler ağı meydana getirebilir.
Ancak burada mühim bir inceliği gözden kaçırmamak gerekir: Her büyük günahın mutlaka bütün şahsiyeti bozacağı, her küçük günahın da kaçınılmaz biçimde büyüyeceği söylenemez.
İnsan, iradesiyle ve tevbesiyle istikametini değiştirebilir. Bununla beraber günahın taşıdığı tahrip ihtimalini küçümsemek, yangının büyüklüğünü henüz tek bir kıvılcımdan ibaret olduğu için inkâr etmeye benzer. Bir desteyi karıştırmak kolaydır; fakat onu ilk tertibine döndürmek dikkat, bilgi, sabır ve gayret ister. İnsanın ahlâkî hayatında da böyledir.
V. Sadakat: Her Kartın Kendi Yerinde Kalması
Burada karşımıza çok mühim bir mefhum çıkar:
Sadakat…
Sadakat yalnızca bir insana verilen sözü tutmak değildir. Sadakat, insanın benimsediği hakikate, kabul ettiği ahlâkî ölçülere ve yaratılışının aslî istikametine bağlı kalmasıdır.
Fıtrata sadakat, insanın kendisini yaratan Allah'ın koyduğu ölçüleri keyfî arzularına feda etmemesidir. İslâm'a sadakat, hayatı yalnızca dinî merasimlerle değil, ahlâkî mesuliyetlerle de tanzim etmektir. Allah'a ve Resûlü'ne sadakat ise bu istikameti sözde bırakmayıp fiillerle muhafaza etmektir. Sadık bir insanın en mühim hususiyeti, hayatının farklı sahalarında birbirini tekzip eden şahsiyetler taşımamasıdır. Evinde merhametli olup ticaretinde zalim, ibadetinde hassas olup emanette kayıtsız, konuşurken dürüstlükten bahsedip menfaati karşısında hakikati terk eden bir insanın ahlâkî destesinde kartlar yerlerinden oynamış demektir.
İmam Gazâlî'nin ahlâk anlayışında da insanın kemali, akıl, gazap ve şehvet kuvvelerinin itidal ve adalet üzere tanzim edilmesiyle yakından alâkalıdır. Akıl hikmetle, gazap şecaatle, şehvet iffetle kemale erer. Bunların ahenkli birlikteliğinde ise adalet tecelli eder.
Buradaki nizam, kartların sırasından daha derin bir hakikati anlatır. Çünkü insanda kuvvelerin bulunması tek başına kemal değildir; onların yerli yerinde kullanılması gerekir. Gazap bütünüyle yok edilirse zulme karşı mukavemet zayıflayabilir. Şehvet bütünüyle inkâr edilirse insan tabiatının meşru ihtiyaçları da reddedilmiş olur. Akıl ise diğer kuvveleri hikmetle idare etmek yerine onların hizmetkârına dönüşürse nizam altüst olur.
Demek ki ahlâkî kemal, insanın sahip olduğu kuvveleri ortadan kaldırmasında değil, her birini hak ettiği mevkie yerleştirmesindedir. Tıpkı destedeki kartlar gibi. Bir maça papazının kıymeti, destenin herhangi bir yerinde bulunmasından değil, ait olduğu bütün içindeki vazifesinden anlaşılır.
VI. Günahın Doğurduğu Belirsizlik ve Güvenin Kaybı
İskambil destesindeki teşbihimizin belki de en dikkat çekici tarafı, karışıklığın doğurduğu belirsizliktir.
Muntazam bir destede sıradaki kartı bilirsiniz. Karıştırılmış destede ise hangi kartın geleceğini bilemezsiniz. Ahlâkî hayat bakımından bunun karşılığı, insanın davranışlarındaki istikrarın ve güvenilirliğin zayıflamasıdır. Elbette günah işleyen herkesin davranışları öngörülemez değildir; ayrıca insanın ahlâkî kıymeti, bir iskambil destesindeki mekanik tahmin edilebilirliğe indirgenemez.
Fakat günahı alışkanlık hâline getiren, vicdanî ölçülerini menfaatine göre değiştiren ve verdiği sözleri keyfî biçimde bozan bir insanın hangi durumda hangi ilkeye sadık kalacağını kestirmek güçleşir. Bugün söylediğini yarın inkâr edebilir. Dün müdafaa ettiği adaleti bugün kendi menfaati için çiğneyebilir. Birine karşı sadakat gösterirken başka birine ihanet edebilir. Böyle bir şahsiyetle münasebet kuran insanlar da zamanla itimatlarını kaybederler. Çünkü güvenin temelinde yalnızca iyi niyet değil, ahlâkî istikrar da bulunur. İnsanın sözleri, fiilleri ve prensipleri arasında bir devamlılık mevcut olmalıdır.
Düşününüz ki elinizde bir deste var ve her defasında sıradaki kartın başka bir kart olabileceğinden şüphe ediyorsunuz. Artık o destenin tertibine güvenemezsiniz. Aynı şekilde, bir insanın doğruluğunun, adaletinin ve sadakatinin şartlara göre değiştiğini gördüğünüzde onun ahlâkî istikrarına duyduğunuz itimat da sarsılır. Bu bakımdan günahın zararını yalnızca ferdin kendi içinde aramak eksik kalır. Çünkü ahlâkî intizamsızlık, insanın çevresindeki emniyet ve itimat münasebetlerini de zedeleyebilir.
VII. Tevbe: Dağılan Kartları Yeniden Tertip Etmek
Peki, deste karıştıktan sonra ne olacaktır? İnsan artık eski nizamına dönemeyecek midir? İşte burada teşbihimizin en ümit verici tarafıyla karşılaşırız. Karışmış bir deste, kaybolmuş bir deste değildir. Kartlar hâlâ oradadır. Onların yerleri değişmiş, aralarındaki tertip bozulmuştur. Fakat yeniden düzene kavuşturulmaları mümkündür.
Bunun için ilk olarak destenin karıştığını kabul etmek gerekir.
İkinci olarak aslî tertibin bilinmesi icap eder.
Üçüncü olarak da her kartı ait olduğu yere yerleştirecek bir irade ve gayret gösterilmelidir.
İşte tevbe, muhasebe, nedamet ve ıslah bu noktada mânâ kazanır. İnsan önce hatasını kabul eder. Ardından bu hatadan pişmanlık duyar. Yanlışı terk eder ve ona dönmemeye azmeder. Şayet bir başkasının hakkını ihlâl etmişse o hakkı iade etmeye yahut telafi etmeye çalışır. Böylece yalnızca geçmişteki günahından uzaklaşmayı değil, hayatının bozulan ahlâkî münasebetlerini de yeniden tanzim etmeyi hedefler.
Ne var ki insanın tevbesi ile iskambil destesinin yeniden tertibi arasında mühim bir fark vardır. Desteyi insan kendi maharetiyle düzeltir. Fakat insanın manevî arınması yalnızca kendi kuvvetine ve gayretine bağlı değildir. Allah'ın rahmeti, mağfireti ve hidayeti bu yolculuğun esasıdır.
Nitekim Kur'ân-ı Kerîm'de şöyle buyrulur:
لَا تَقْنَطُوا مِن رَّحْمَةِ اللَّهِ ۚ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعًا
"Allah'ın rahmetinden ümit kesmeyin. Çünkü Allah bütün günahları bağışlar."
(Zümer sûresi, 39/53)
Bu ilâhî hitap, günahın büyüklüğü karşısında ümitsizliğe düşen insana rahmet kapısını gösterir.
Buradan şu netice çıkar:
Küçük günahı küçümsememek ne kadar mühimse, büyük günahın ardından Allah'ın rahmetinden ümit kesmemek de o kadar mühimdir. Birincisi insanı gafletten, ikincisi ise yeisten muhafaza eder. Zira gaflet günahı sıradanlaştırır; yeis ise ıslah iradesini felce uğratır.
VIII. Asıl Tehlike: Karışıklığı Nizam Zannetmek
Bir iskambil destesini karıştıran insan, onun karıştığını bilir. Bu sebeple yeniden tertip etmek istediğinde hangi işe girişeceğinin farkındadır. Fakat insanın ahlâkî hayatında mesele her zaman bu kadar açık değildir. Bazen kişi, içinde bulunduğu karışıklığı artık bir bozukluk olarak görmez. İşte asıl tehlike burada başlar. Yalan söylemeyi maharet, hile yapmayı zekâ, zulmetmeyi kuvvet, emanete hıyaneti menfaatini korumak, sadakatsizliği ise hürriyet zannetmeye başladığı anda insan, yalnızca bazı ahlâkî ölçüleri ihlâl etmiş olmaz; onları değerlendirme biçimini de değiştirmiş olur.
Bu hâlde artık bozulan yalnızca kartların sırası değildir.
Kartların hangi sırada bulunması gerektiğine dair şuur da zedelenmiştir.
İnsanın kendisini aldatması, başkalarını aldatmasından daha vahim neticeler doğurabilir. Çünkü başkasını aldatan kişi, çoğu zaman hakikat ile yalan arasındaki farkı bilir. Kendisini aldatan kişi ise zamanla bu farkı görmez hâle gelebilir.
Bu sebeple insanın kendi nefsini murakabe etmesi, fiillerini muhasebeye çekmesi ve hakikati yalnızca kendi arzularının aynasında seyretmemesi gerekir. Her arzu meşru değildir. Her mümkün olan doğru değildir. Her kazanç hayır değildir. Her hürriyet iddiası da insanı hakikaten hür kılmaz. Bazen insan, nefsinin arzularına teslim olduğu ölçüde kendi iradesinin esiri hâline gelir. Gerçek hürriyet ise nefsin her talebine boyun eğmek değil, onun taleplerini hak ve adalet ölçüsünde idare edebilmektir.
IX. Oyun İçin Makbul Olan, Hayat İçin Makbul Olmayabilir
Burada bir başka incelik daha vardır.
İskambil oyunlarında destenin karıştırılması çoğu zaman oyunun tabiî şartıdır. Hatta karıştırılmamış bir deste, bazı oyunlar bakımından maksada aykırıdır. Oyunun heyecanı, hangi kartın geleceğinin bilinmemesinde saklıdır. Fakat insan hayatını bir iskambil oyunundan ayıran temel husus tam da budur. Oyunda tesadüf eğlencenin bir parçası olabilir.
Hayatta ise adalet, sadakat, merhamet ve emanet gibi değerler tesadüfe bırakılamaz. Hiç kimse kendisine emanet edilen bir malın sahibine iade edilmesini şansa bağlamak istemez. Hiç kimse uğradığı haksızlığın giderilmesini, karşısındaki insanın o günkü keyfine terk etmek istemez. Hiç kimse sevdiği insanın sadakatini bir kart çekilişi kadar belirsiz görmekten memnuniyet duymaz. Demek ki hayatın bütün sahalarında aynı derecede katı bir düzen aranmasa da ahlâkî esaslarda istikrar zaruridir. Hayatın hâdiseleri değişebilir. Şartlar değişebilir. İmkânlar, vazifeler ve mesuliyetler değişebilir.
Fakat hakikate sadakatin, şartların her değişmesiyle yer değiştirmemesi gerekir.
X. Netice: İnsan Kendi Fıtratının Emanetçisidir
İnsan dünyaya kendi iradesiyle gelmediği gibi, yaratılışındaki aslî istidatları da kendisi tayin etmemiştir. Fakat o istidatları nasıl kullanacağı, nefsini nasıl terbiye edeceği ve hayatını hangi ölçüler üzerine bina edeceği hususunda mesuliyet sahibidir.
Fıtrat, insana verilmiş bir emanettir.
Akıl, o emaneti idrak etmenin vasıtasıdır.
Vahiy, doğru istikameti gösteren rehberdir.
İrade, bu istikamette yürüyebilme imkânıdır.
Sadakat, yürüyüşte sebat etmektir.
Günah ise bu istikametten sapma tehlikesidir.
Tevbe, sapmanın farkına vararak yeniden doğru yola yönelmektir.
Bir iskambil destesinin kartları, hangi sırada bulunmaları gerektiğini kendileri tayin edemezler. İnsan ise kartlardan farklı olarak aklı, iradesi ve mesuliyeti olan bir varlıktır.Bu sebeple onun ahlâkî kıymeti yalnızca başlangıçtaki nizamını muhafaza etmesinde değil, o nizamdan uzaklaştığında hakikati arayarak yeniden doğrulabilmesinde de tecelli eder. İnsan hata edebilir, nefsine mağlup olabilir, kendi eliyle hayatının ahengini bozabilir. Fakat hatasını idrak ettiği, tevbe kapısından ayrılmadığı ve ıslah için gayret gösterdiği müddetçe dönüş imkânı vardır.
Nihayet şu hakikati unutmamak gerekir:
Bir destenin karışması, kartların değerini ortadan kaldırmaz; fakat aralarındaki nizamı ortadan kaldırır. İnsanın günaha düşmesi de onun yaratılıştan taşıdığı insanlık haysiyetini yok etmez; ancak fıtratıyla arasındaki ahengi zedeleyebilir.
Şu hâlde insanın asıl vazifesi, hayatı boyunca hiç sarsılmayacağını iddia etmek değil; sarsıldığında hangi hakikate tutunacağını, yanıldığında hangi ölçüye döneceğini, dağıldığında kendisini hangi nizamla yeniden toparlayacağını bilmektir. Çünkü insanın kemali, yalnızca günaha düşmemekte değil; günah karşısında hakikati terk etmemekte, düştüğünde ise yeniden doğrulabilmektedir. Ve belki de sadakatin en derin mânâsı budur:
İnsanın, bütün dünya kendisini başka bir istikamete çekse dahi, yaratılışındaki hakikate sırt çevirmemesi.
“Fıtrat insana verilmiş bir nizam, sadakat o nizamın muhafazası, tevbe ise bozulan ahengin yeniden inşasıdır.”
KZ
