Tasavvuf yolunda mürid ile mürşid arasındaki münasebet, bilgi alışverişinden ziyade, kalbin terbiye edildiği, nefsin hizaya çekildiği, dilin edeple süslendiği ve insanın iç âleminin vakar ile yoğrulduğu bir irfan mektebidir. Avârifü’l-Maârif’te geçen “Mürid-Mürşid Münasebetleri” bahsi, bu hakikati son derece dikkat çekici bir şekilde ortaya koyar.
İnsanın içine yerleşen nefsânî arzular, dünya sevgileri ve tabiî bağlılıklar çoğu zaman dile tesir eder. Kalb dağınık olunca dil de dağılır; gönül vakarını kaybedince söz de haddini aşar. Zira dil, kalbin tercümanıdır. İçte ne varsa dışa o sızar. Kalb hürmet, haya ve vakar ile dolduğunda ise dil de bu terbiyeden nasibini alır; nerede susacağını, nerede konuşacağını, nasıl hitap edeceğini talim eder.
Bu bakımdan Kur’ân-ı Kerîm’de Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem ile konuşma edebine dair gelen âyetler, yalnızca sahabeye mahsus bir hitap değildir. Bu âyetler aynı zamanda bütün mü’minler için edebin, hürmetin ve manevî terbiyenin esaslarını ihtiva eder:
“يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تَرْفَعُوا أَصْوَاتَكُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِيِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ كَجَهْرِ بَعْضِكُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُكُمْ وَأَنْتُمْ لَا تَشْعُرُونَ”
“Ey iman edenler! Seslerinizi Peygamber’in sesinin üstüne yükseltmeyin. Birbirinize bağırdığınız gibi ona yüksek sesle bağırmayın; sonra siz farkına varmadan amelleriniz boşa gider.” (el-Hucurât, 49/2)
Bu âyet-i kerîme nâzil olduğunda Sâbit b. Kays radıyallahu anh’ın içine büyük bir korku düşmüştür. Çünkü o, tabiatı itibarıyla yüksek sesle konuşan bir sahabî idi. Âyetin kendi hakkında indiğini zannederek amellerinin boşa gitmesinden endişe etmiş, ağlamış, hatta Resûlullah sallallahu aleyhi ve sellem kendisinden razı oluncaya kadar kendisini bir yere kapatmak istemiştir.
Burada dikkat edilmesi gereken en mühim nokta şudur: Sâbit b. Kays’ın korkusu, sıradan bir telaş değildir. Bu korku, edebi kaybetme korkusudur. Allah ve Resûlü karşısında haddini aşmış olma ihtimalinden doğan bir kalb titremesidir(haşyet). İşte hakiki kulluk da böyle bir rikkat ister. İnsan bazen günahından değil, edepsizlik ihtimalinden bile ürpermelidir. Çünkü edep, kalbin libasıdır; libas yırtılırsa mana çıplak kalır.
Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem, Sâbit b. Kays’ı huzuruna çağırmış ve ona büyük bir müjde vermiştir. Onun saîd olarak yaşayacağını, şehid olarak öleceğini ve cennete gireceğini bildirmiştir. Bu müjde, edebin sahibini nasıl yücelttiğini gösteren nebevî bir işarettir. Sâbit b. Kays, korkusuyla küçülmemiş; bilakis o korku sayesinde büyümüştür. Çünkü Allah katında insanı yücelten şey, nefsin kabarması değil, kalbin incelmesidir.
Nitekim ardından şu âyet-i kerîme nâzil olmuştur:
“إِنَّ الَّذِينَ يَغُضُّونَ أَصْوَاتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولَئِكَ الَّذِينَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوَى لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَأَجْرٌ عَظِيمٌ”
“Allah’ın Resûlü’nün yanında seslerini kısanlar var ya, işte onlar Allah’ın kalplerini takvâ için imtihan ettiği kimselerdir. Onlar için mağfiret ve büyük bir ecir vardır.” (el-Hucurât, 49/3)
Bu âyette geçen “seslerini kısmak”, yalnızca zahirî bir alçak sesle konuşma olarak telakki edilmemelidir. Bu, kalbin haddini bilmesidir. Sesin kısılması, nefsin kısılmasıdır. Sözün yumuşaması, benliğin terbiye edilmesidir. İnsan bazen sesiyle değil, tavrıyla bağırır; bazen kelimesiyle değil, edasındaki kabalıkla hürmeti zedeler. Bu sebeple âyet, mü’minin yalnızca konuşmasına değil, bütün duruşuna edep ölçüsü koyar.
İbn Atâullah’ın “لا ترفعوا أصواتكم” “Seslerinizi yükseltmeyiniz…” ifadesini, kişinin kendinden daha yüksek bir mevkide bulunanlara karşı hürmeti terk etmemesi gerektiğine işaret eden açık bir yasak olarak değerlendirmesi de bu manayı teyit eder. Sehl’in, “Hazreti Peygamber sallallahu aleyhi ve sellem ile konuşurken anlaşılabilecek derecede kısık bir sesle konuşun” şeklindeki yorumu, zahirde sesin, bâtında ise nefsin terbiye edilmesine işaret eder. Ebû Bekir b. Tâhir’in “Konuşmaya önce siz başlamayın; cevap verirken de hududu aşmayın” sözü ise bu edebin amelî ölçüsünü verir.
Tasavvuf terbiyesinde müridin mürşidine karşı tavrı da bu ölçü üzere şekillenir. Mürşid, mürid için Allah ve Resûlü’nden gelen hidayet yolunun bir hatırası, güzel bir misali ve irfan aynasıdır. Bu sebeple mürid, şeyhiyle beraberken sözünde, bakışında, oturuşunda ve itirazında edebi muhafaza etmelidir. Buradaki edep, hakikatin taşıyıcısına hürmet etmektir. Zira kapıya hürmet, kapının ardındaki menzile hürmettir.
Sâbit b. Kays radıyallahu anh’ın hayatı bu edebin nasıl bir kerâmete dönüştüğünü gösterir. Yemâme savaşında gösterdiği sebat, şehadeti ve vefatından sonra rüyada vasiyetinin yerine getirilmesi, onun Resûl-i Ekrem Efendimiz sallallahu aleyhi ve sellem’e karşı taşıdığı edebin bereketidir. İmam Mâlik’in de ifade ettiği üzere, ölümünden sonra vasiyeti kendi işaretiyle yerine getirilen başka bir kimse bilinmemektedir. Bu hâl, zahirde bir hâdise, bâtında ise edebin meyvesidir.
Netice itibarıyla mürid-mürşid münasebetinin özü, sözün ve kalbin terbiyesidir. Kalbde vakar yoksa dilde edep uzun müddet barınamaz. Kalbde hürmet yerleştiğinde ise dil kendiliğinden haddini bilir. Çünkü dil, kalbin kapısından çıkan elçidir. Elçi kaba ise sarayda nizam bozulmuş demektir.
Bu sebeple sadık mürid, Sâbit b. Kays kıssasından büyük bir hisse almalıdır: Hak yolunda ilerlemek, çok konuşmakla değil, yerinde susmakla; kendini göstermekle değil, haddini bilmekle; sesi yükseltmekle değil, kalbi takvâya teslim etmekle olur.
Edep, yolun hem başı, hem de yolun kendisidir. Vakar ise o yolun kandilidir. Kalb o kandille aydınlanınca dil de karanlıkta kalmaz. Böylece insan, ne zaman konuşacağını, ne zaman susacağını ve kimin huzurunda nasıl duracağını öğrenir. Zira hakikat ehlinin huzurunda en gür ses, çoğu zaman edeple susan kalbin sesidir.
